Тарых

Кёп жыл мындан алгъа эшитген эдим бир малкъарлы акъсакъалдан: «Бизни ауузда Айдаболланы Азнордан акъыллы адам чыкъмагъанды», - деп. Ол аны бла энчи шагъырей болмагъанды. Таныгъан да этмегенди. Халкъда жюрюген хапардан айтханды. Ушагъыбызда эсде къалгъан аны бир къауум акъыл сёзюн да эсгерген эди.

Таулу халкъла, къысха тарых заманны ичинде къарангылыкъдан къутулуп, жыйырманчы ёмюрню ахырына Россейни (СССР-ни) билимли халкъларыны санына къошулгъандыла. Юлгюге Къабарты-Малкъарны келтирсек да тамам сунама. Ма ол, минг адамгъа тергегенде, бийик билимлилени саны бла ол заманда СССР-де алчыладан бирине саналгъанды. Ол а революциядан сора биринчи аламат жарыкъландырыучуланы-устазланы хайырындан да болгъанына киши даулашырыкъ болмаз. 

Къартны андан ары оноуун Абайлары этген эдиле.

Газетибизни бетинде тукъумланы юслеринден билдире туруучубуз. Бюгюн а кезиулю хапарыбызда Байдаланы тукъумларыны тарыхларындан айтайыкъ. Бу тукъумну адамы Байдаланы Исса тарыхларын жыйып эрттеден бери кюрешгенди. Тукъумну да бюгюнлюкде бек къарт адамларындан бири олду. Бу материалны да асламысында аны жазмасына кёре хазырлагъанбыз. Андан сора да, материалны хазырларгъа Байдаланы Хажи-Исмайылны жашы Махмут, Байдаланы Алийни жашы Мустафа эм Байдаланы Ибрагимни къызы Нюржан болушхандыла. Ала эсли адамладыла, тукъум тарыхларын терен биледиле. Алайды да, Байдаланы тукъумну тарыхын башындан башлайыкъ.

Альпинизмни халкъла аралы кюню жыл сайын 8 августда белгиленеди. Ол Монблан таугъа – Альпылени тёппесине – 1786 жылда биринчи кере чыкъгъанларына жораланып тохташдырылгъанды. 

Алгъын жаш адамны ас­кер къуллукъгъа хазырлау бла бирге аны юс кийими эсге алыннганды. Аскерчи жашны кийимини энчиликлери болгъандыла. Ол кийим, жаш жюрюгенде, чапханда, ат юсюнде баргъанда чырмау этмезча, тап бичилирге, ариу тигилирге керек эди.

Узакъ Востокда, Хасан кёлню къатында,  бизни чекге кирген японлу самурайла бла сермешген жигитлени араларында кёнделенчи жаш Хуртуланы Батокъаны жашы Мухутдин да болгъанды.  Ол жыл санына къошдуруп алай кетген эди аскерге. Пятигорскде окъуй тургъан жеринде къыралыбызны Япония бла чегинде заставагъа тюшеди. 

Шёндюгю дунияда кофени сюйгенлени саны, аны жаратмагъанладан эсе кёп болур, баям. Сатыуда бу затны къадар тюрлюсюн табаргъа боллукъду: сюйсенг къууурулгъан бюртюклерин, дагъыда тартылгъан, терк эриген. Керек болса, жашил (чий бюртюклени) да сатып алаллыкъсыз.

Къайсы тау ауузгъа барсанг да, хар бири да - ариу, сейир, тамаша. Хар биринде да бийик къаяла, ариу ёзенле, чокъуракъ тамычылы чучхурла, къаяланы жырып тауладан ёзенлеге жортхан череклери. Аланы хар бирине да эс бура бараса. Алай болгъанлыкъгъа, хар бирини да бир энчилиги барды. Сёз ючюн, Малкъар ауузунда узунлугъу километр болгъан тоннель.

Нальчикде жалгъан терилени комбинатыны («Искож») мурдору 1959 жылда салыннганды. Аны биринчи башчысы Черим Кудаев болгъанды, ол кеси да анда пенсиягъа кетгинчи ишлеп тургъанды. КъМР-ни Архив службасында жарашдырылгъан къысха материалда бу комбинатны тарыхыны юсюнден айтылады.