Тарых

Гюльденштедт, Рейнеггс, Паллас, Потоцкий, Клапрот, Боссе, Шаховской, Бларамберг эм кёп башха белгили  алимле кеслерини китапларында  XVIII—XIX ёмюрледе Малкъарны географиясыны, тарыхына, халкъны жашау турмушуну, культурасыны  юслеринден сейир шартланы басмалагъандыла. Бу къысха статьяда аллай тарых шартланы юсюнден жазаргъа сюебиз.  

Дуния башында эм ариу шахарларыны тизмесине кирген Ленинградны душмандан эркин этиу совет аскерлени уллу хорламларындан бириди.  Алай бу къууанчлы ишге дери уа шахарчыла ачлыкъны бла сууукълукъну, эркинликге итиниулюкню бла тёзюмлюкню, ышаныулукъну бла жигитликни  872 кюнюн бла кечесин сынагъандыла.   Къуршоугъа тюшген кезиуде, тюрлю-тюрлю шартлагъа кёре, анда 600 мингден 1,5 миллионнга дери мамыр адам жоюлгъандыла: 97 проценти  ачдан, сууукъдан.   

Этезланы Мусаканы жашы Хажи-Дауут.  Ол Гирхожанда туугъанды, анда жашагъанды. Аны кёп къою, тууары да болгъанды. Кёнделенде Этезланы къолда басхан парийле да жайгъанды. Алай аны бек уллу байлыгъы уа атла эдиле,  таулу къумалы атла. Хажи-Дауут алагъа жаны бла берилгенди, кёп да  жайгъанды. Аланы араларында бек белгилиси айтхылыкъ къоспар эди, кёксюл бояулу ат.

XVIII  ёмюрню аллы Россейде уллу тюрлениулени жыллары болгъандыла. Пётр I патчах жангы аскерни бла флотну къурагъандан тышында,  къыралыны инсанларын тюрлендирирге кюрешгенди – аланы билимли, къуллукъ этерге жараулу, къыралны аллында жууаплы адамла болурларына итиннгенди.

Быйыл Къабарты-Малкъар гитлерчи аскерледен эркин этилгенли 83 жыл толгъанды. Республиканы эркинлиги ючюн сермешле  жыл жарым тенгли баргъандыла: 1942 жылда августдан 1943 жылда январьгъа дери. Бютюнда къазауат Заюково, Огъары Курп эллени, Нальчик шахарны тийрелеринде, тау ауушлада къызыу болгъанды.  

Философия илмуланы кандидаты Жангоразланы Мухаммат миллетибизни тарыхы бла кюрешген алимлерибизден бириди. Бюгюн сизни аны илму статьяларындан бири бла шагъырей этерге сюебиз.

Хабазда совет власть 1918 тохташдырылгъанды, ол заманда  эл совет да къуралады, аны башчысына Байрамукъланы Солтанны саладыла. Андан сора элге Глашланы Махти, Жеттеланы Магомет да оноу этгендиле.

Тарыхны унутхан къапханнга тюшгенчады, фашизмни, аны кюйсюзлюгюн унутуу а ачыулу дерсни къайтартыргъа да боллукъду. Озгъан жыл республиканы миллет музейинде болгъан жыйылыуда Уллу Ата журт урушну кезиуюнде немис-фашист ууучлаучула эм алагъа болушханла республикабызны жеринде этген кюйсюз ишле Баш сюдню оноуу бла урушну заманында аманлыкълагъа эм совет халкъны къырыугъа саналгъанлары билдирилгенди.

Мындан сексен юч жыл алгъа 25 июльда Кавказ ючюн къазауат башланнган эди. Ол уллу Ата журт урушну бек магъаналы эмда уллу стратегиялы кезиулеринден бири болгъанды. Аны эсге алып, 2020 жылны июль айында РФ-ни Президентини Указы бла Россейни аскер махтаулугъуну энтта да бир кюню тохташдырылгъанды – 1943 жылда Кавказ ючюн сермешлени кезиуюнде совет аскерле немис-фашист аскерлени ууатхан кюн.

Бир жарым ёмюр чакълы заман мындан алгъа ата-ананы бла сабийни, эр бла къатынны, эгеч-къарындашны араларында болгъан жылыулукъ бюгюнден эсе башхаракъ эди, деп келеди кёлюме. Аны алайлыгъына уа абадан тёлюню келечилери бла ушакъ бардыргъандан сора бютюн бек тюшюнесе. Жарсыугъа, шёндю ол жылыу бла байламлыкъ, къалай эсе да, алгъынча сезилмейдиле. Бир бирге эрттеден келген адетлерибиз бла тийишлиликде сый бериу аз тюбейди. Ол, мени оюмума кёре, эссизлик бла байламлы шартды. Юйюрледе бу затлагъа магъана бермейдиле, сабийлеге гитчеликден ангылатмайдыла. Аны бла бирге уа битеу бу башда айтылгъан затла учузлана барадыла.