Тарых

Мумуколаны Муратны  юсюнден ана тилибизде чыкъгъан газетде кёп жылланы ишлеген журналист Къулбайланы Алий жазгъанды.  Аны бюгюн хапарын басмалауну тийишли кёребиз

Бу кюнледе 1917 жылда Октябрь революцияны башламчыларындан бири, совет къыралда белгили политик, ВЧК-ны оноучусу, РСФСР-ни ич ишлерини халкъ комиссары Феликс Дзержинский ауушханлы 100 жыл болады. Бу материалда «темир» Феликсни жашаууну, ол къыралны тарыхында къойгъан ызны эмда бюгюнлюкде право низамны сакълауда магъанасыны юслеринден жазаргъа сюебиз.

«Тау тёппесине ёрлесенг – тёгерек-башны кёрюрсе» деген аллай сёз болуучуду. Алгъаракълада Къабарты-Малкъарны къыраллыгъына жюз жыл толгъанда, республиканы ёмюрлюк жолуна къараргъа, тарых бетлерин тинтирге, болгъан ишлерин ойларгъа да сюесе.

Буруннгу заманда греклиле кюйдюрген Троя шахардан къачхан, Рим патчахланы  эм биринчилеринден бири Энейни къадары бек сейирди. Айтхылыкъ назмучу Вергилий Энейни Италияда жолоучулугъун кесини «Энеида» деген поэмасында кёргюзтгенди. Эней, аны жашы Юл (Асканий) эм башха троянчыла, тенгизде къайыкъда жюзе кетип  бир жагъада чыгъып тохтагъандыла. 

Бир ёмюрден артыкъ заман мындан алгъа Нальчикде орналгъан Тау мектеп 1909 жылда июль айны биринчисинде училище болады. Аны андан ары ишин жалчытыргъа деп жыл сайын къыралны казнасындан кёп къалмай къыркъ минг сом бёлюне эди. Ахчаны аслам кесеги мектепни жумушларына, кёп къалмай онбеш минги уа анда жашагъан окъуучулагъа къоратылгъанды

Адам улу жаратылгъанлы бери орналгъан, жашагъан жерине,  элине, аны тёгерегинде суууна, агъачына, таууна, тёшюне, ташына,  терегине окъуна, аланы бир затха ушатып неда къылыгъына кёре ат атагъанды. Къайсы  ауушха, элге барсакъ да,  аланы кёре  турабыз.  Бир элни тийресинде окъуна дуния бла бир ат барды.

Бизни таулу халкъыбыздан Уллу Ата журт урушха кетип, жигитликлери бла атларын айтдыргъанла кёпдюле. Къулбайланы Мамашны аскерге юч жашы кетген эдиле. Къубадий, Жапай, Ибрагим. Къубадий кадровый офицер эди. 1941 жылда 22 июньну танг аласында Совет Союзну чегинден ётген фашист аскерлеге биринчи болуп тюбеген чекчилени арасында капитан Къулбайланы Къубадий да болгъанды.

Окъуучуларыбыз эрттегили эллерибизде алгъыннгы жашауну юсюнден жазарыбызны, эски суратланы да басмалай турурубузну тилейдиле. Бюгюн ол тилекни толтура, 1964 жылда алыннган суратладан бирин басмалайбыз. 

Сюйдюмланы Исмайыл 1920 жылда Холам-Бызынгы ауузунда Шыкъыда туугъанды, анда жашагъанды. Онсегиз жылы толгъанда, инсан борчун толтурургъа аскерге чакъырылады.

Тау жолла бла жюрюген, таулуланы тарыхларын, турмушларын билген В.Я.Тепцов бизни тийреледе жолоучулукъда болуп 1892 жылда «По истокам Кубани и Терека» деген ишин жазгъанды. Анда ол таулуланы (ол алагъа тау татарлыла дегенди) жашау-турмушларыны юсюнден кёргенин ачыкъ этгенди. Таулуланы, дейди тарыхчы, миллет энчиликлерин толусунлай сакълаялгъанлары бизге бек сейирди.