Маданият

«Заман» газет бла байламлыкъ жюрютген, халкъыбызны тарыхыны юсюнден кёп зат билген Улбашланы Саният анасын Гюрюкланы Хажи-Мырзаны къызы Хазинерден, жаннетли болсун, эшитгенин жазып тургъанды. Бек сейир шартла бардыла аны жазмаларында. Бизда Саният бла ушакъ бардыргъанбыз.

Бу кюнледе мени къолума 1968 жылда чыкъгъан «Коммунизмге жол» газет тюшгенди. Аны бетлерин ача, биринде  Улакъланы Зейтунну  Шахмырзаланы Саидни юсюнден  статьясын кёреме. Арадан аллай бир жыл озгъандан сора ол заманда белгили адамны юсюнден жазылгъанны окъуп, аны бла шагъырейлениу да манга сейир кёрюннгенди. Ол  тарых магъаналыды, деп окъуна айтыргъа боллукъду. Аны себепли биз статьяны,  ол заманда жазылгъаныча, тюрлендирмей беребиз.

Онтогъузунчу ёмюрню ахырында Россей бла Тюркню арасында Балкан жарым айрыкамда бардырылгъан урушха дюгерли жаш Къарабугъаланы Ислам да къатышханды. Ол орус аскерде къуллукъ эте эди. Аны офицер чыны болгъанды. Бир жол,  къызыу сермеш баргъан кезиуде,  жаш,  жаралы болуп, жесирге алынады.

Пятигорскда экскурсия жолоучулукъла кёп болсала да, аланы араларында Лермонтов жерлеге экскурсия энчи жерни алады. Ол аслам сайланнганыны сылтауун лермонтоведенияда аты айтылгъан профессор Б.М. Эйхенбаум чертгенича, шахар Лермонтов жерлери бла белгили болгъанындады. 

Танг энди атып келеди. Аны жарыкъ къоллары жерни, аны юсюнде болгъанны сылайдыла. Ма алай жумушакъ уятады ол дунияны. Аны кёрюп, ай, жулдуз жарыгъы да олсагъат мутхуз боладыла, тынч эрийдиле. Ахшам къарангысында ала жангы кюч аллыкъдыла. Тау башындан кюн къарап башлайды. Баргъан суудан кётюрюлюп, акъ туманчыкъ бийикледе тас болады.

Жарсыугъа, отоу алгъыннгы  халында сакъланмагъанды. Эсгериулеге кёре, ол Столыпинни бюгюннгю отоууна ушагъанды. Алай Лермонтов тургъан жер энчиди, поэт мында сагъышлагъа берилгенди, назмуларын  тизгенди… Аны отоуунда эрттегили болсала да, аны бла байламлы болмагъан затла турурлары къужур кёрюнеди. Алай музей къуралырына юлюшюн къадар кеси къошханды.

– Сейир тюрленип къалгъанды бу дуния. Кеси сёзюнде тургъан адам жокъду. Ий, Аллах хакъы, сени да телиге чыгъарлыкъдыла атынгы, былай барса… – дейди, директорну кабинетинден атлай, Разият.

Бу суратладагъы сабийле 1991-1992 жыллада Сотталаны Къаншау къурагъан «Элия» атлы биринчи сабий тепсеу къауумда болгъандыла. Андан бери отуздан артыкъ жыл ётгенди, алай а была эгеч бла къарындаш сезимлерин тас этмегендиле. Бюгюн, бирге жыйылып, ол кезиулени сюйюп эсгергенлери жюрекде ниет биргеликни, шуёхлукъну юслеринден жангы сезимле туудурады. 

Кюн тау башындан энди эне келип, аны терезесинде тохтагъанда, Фатимат эрттен намазындан къобуп, терезе аллында сюелип тура эди. Ма былай бу танг шошлугъу, ол келтирген жарыкъ жюрек жапсарыу бергенча, алай сюелип турду бир кесекни.

Атлары айтылгъан адамларыбызны сагъынсакъ, ала бир такъыйкъагъа бизни биргебизге болгъанча кёрюнедиле. Бютюнда аланы огъурлу ишлерин эсгерсек. Олду саулагъа жашау жорукъ, жапсарыу да – унутмау. Бу материалны автору бизни огъурлу жерлешибиз Геннадий Коммодов 2009 жылда жазгъан эди.