Маданият

Бюгюнлюкде Шимал Кавказ республикала той адетлени жангыдан жашаугъа кийирирге таукелдиле. Тау халкъланы тойлары къалай ётгенди эмда алгъыннгы тёрелеге  бусагъатда нек къайтыргъа излегенлерини юсюнденди бу хазырлагъан материалыбыз да.

Шауаланы Хасан адабиятда бек фахмулу, айтхылы, энчи кёз къарамы, энчи жашау сынауу болгъан,  энчи хатлы прозачыларыбызданды. Окъуучула Шауа улуну бек сюедиле, аны къаламындан чыкъгъан затланы излейдиле, окъуйдула, кесин да,  бизни Хасан деп, ийнакълап ариу кёредиле. Алай болмай да амалы жокъду. Нек дегенде аны чыгъармалары  мен таулума деген инсаннга бек жууукъдула, аланы темалары уа сау Малкъарны, аны тарыхын, маданиятын, тамблагъы кюнюн толу ачыкълайдыла.

Кёп болмай КъМР-ни Жазыучуларыны Союзу  «Тауланы бирлиги: Шуёхлукъну ауазы» деп  Россейни халкъларыны бирлигини жылына аталгъан пьесаланы  конкурсун  бардыргъанды. Анга малкъар, орус эм къабарты тилледе жазылгъан ишле къатышхандыла. Малкъар тилде алчы жерге тийишли болгъан иш бла окъуучуларыбызны шагъырей этерге сюебиз. Ахматланы Танзиляны  «Кюн тийсе» деген пьесасыны сюжетине керти да жашауда болгъан иш алыннганды. Газетни бир ненча номеринде ол чыгъарманы басмаларыкъбыз.

Фольклорубузну эм эрттегили жанрларындан бири элберледиле. Ала жаз тил бла айтылып, тюрлю-тюрлю затланы белгилеп, соруу-жууап формада къураладыла, адамланы акъылларын, эслиликлерин жютю этерге себеп боладыла эм эсеп оюннга юйретедиле. Элберле асламысында табийгъатны болумлары, хайыуанла, жаныуарла, адыр-сауут эм кёп башха затлада жер табадыла, асламысында адам улуну урунуу тёрелери бла, урунууда хайырланнган адырлары, сауутлары бла байламлыдыла.

Бирде бош затчыкъгъа окъуна сёз устала чам жыр тагъарла да, ала уа, жигитлерин хиликкя эте, кёп жылланы халкъ ауузундан кетмей турурла. Андан къоркъуп, эл жырлыкъ болмайыкъ деп, адамла бет жоярыкъ, айыплы ишледен кери тургъандыла, кеслерин сакълагъандыла.

Малкъар адабиятны классиги, белгили жарыкъландырыучу, этнограф эмда фольклорист Шахмырзаланы Османны жашы Саид туугъанлы быйыл 140 жыл болады. Ол бизге «Таулуну календары» деген аламат этнография поэмасын къойгъанды. Анда ол ыйыкъны жети кюнюню, жылны ичинде онеки да айыны юсюнден халкъда бурундан бери не айтылгъанын жыйышдыргъанды.

Ары дери аз юлгю болса да, бизнича аз адам санлы халкъланы ана тилде суратлау жазыу адабиятларыны тохташа башлагъаны озгъан ёмюрню 30-чу жыллары бла белгиленеди. Ол къайгъыла бла бизни республикагъа келип айланнган жазыучуланы араларында хапарын айтырыкъ жазыучу, аскер корреспондент Юрий Николаевич Либединский да болгъанды.Юрий Либединский Кавказгъа  1933 жылда СССР-ни Жазыучула союзуну Шимал Кавказда халкъланы адабият секторларыны председатели болуп келген эди. Къарачайда бла бизде болуп, ол кавказ халкъланы юслеринден «Горы и люди» деген трилогиясын жазгъанды.

Бу хапарны ана тилибизде чыкъгъан газетде  кёп жылланы ишлеген журналист Къулбайланы Алий жазгъанды. Анда  бир терсликни юсюнден айтылады.

Симфония оркестрни концертлери шахарыбызны маданият жашаууна энчи къууат бередиле. Айтхылыкъ композиторланы чыгъармаларыны инсанны жюрегин учундургъан сейир кючлери барды. Бу материалыбызда алгъаракълада болгъан маданият байрамны эсгертирге сюебиз. Алай бла Музыка театрда  Россейни халкъ артисти Мариин театрны директору - художестволу башчысы, Большой театрны генеральный директору, Россейни Президентинде Культура эм санат жаны бла советни келечиси Валерий Гергиевни башчылыгъында Жаш тёлю симфония оркестр концерт берген эди, ол айтхылыкъ дирижёр Юрий Темиркановну хурметине аталгъанды.

Малкъар адабиятны мурдорун салгъан жазыучуладан бири Этезланы Омар Уллу Ата журт урушха 20 жыллары да толгъунчу къатышханланы къауумундан болгъанды.