Тарых

Озгъан ёмюрню 30-чу жылларыны тирменини ауузуна тюшюп, къадарлары бир ненча адамны оноулары бла юзюлген таулула кёп болгъандыла. Аллайланы къауумуна мени ыннамы атасы Къудайланы Сейитни эм аны къарындашы Тенгизни да къошаргъа боллукъду. 

 Россейни бла Гюржюню араларында байламлыкъла кючлеуде Малкъарны  магъанасы уллу болгъаны  баямды. Анга уа Россейни бла Гюржюню араларында байламлыкъла  жаны бла    архив документле шагъатлыкъ этедиле. 

Озгъан ёмюрню отузунчу жылларында саулай Совет Союзну юсю бла спорт къымылдауну ары дери болмагъанча аллай тюрлюсюню – альпиниадаланы толкъунлары ётедиле. Ала къуру таулагъа ёрлеу болуп къалмай, аслам халкъ къатышхан, тынгылы къуралгъан, кеслери да идеология жаны бла бай жумушла жаш тёлюню таулагъа тартыу бла чекленип къалмай, жангы жашауну кючюн да кёргюзтюрге керек эдиле. Аны уа арасы Къабарты-Малкъар Автоном область болады - кесини жерини энчилиги эмда сау Европада эм бийик тёппелери бла къыралны «альпинизм Мекка» региону. Бизде бу къымылдауну ал атламларыны юсюнден, КъМР-ни Архив службасында сакъланнган материалланы да хайырланып, сизни шагъырейлендирирге сюебиз.

Кёчгюнчюлюкден къайтхан жыллада чыкъгъан номерлери газетибизни бюгюннгюледен иги да башха эдиле. Бютюнда тематика жаны бла. Шёндюгю заманны излеми информация эсе, алгъын а очеркге аслам магъана берилгенди.

Буруннгулула къаты тутушхандыла, чыкъен тартхандыла, къол таш атхандыла, бугъала бла алышхандыла, чагъыдейлеге минип чапхандыла, къаялагъа ёрлеп эришгендиле, жюзюп, череклени ётгендиле, къууушуп ойнагъандыла, балта сызып озушхандыла, къурукъгъа ёрлеп эришгендиле, кюч таш кётюргендиле, ийнеге халы сууургъандыла. Аны юсюнден кёп этнографла жаза тургъандыла.

Малкъарны Россейге къошулууну юсюнден тилек 1827 жылда этилген эсе да,  документледе таулуланы эм Малкъарны юсюнден биринчи шартла уа XVII ёмюрде басмаланып башлайдыла. Ала уа кёп миллетли къыралыбызны халкъларыны араларында байламлыкъла къалай къуралгъанларын тинтген алимлеге, жамауатха да сейир болгъанлары баямды.

Уллу Ата журт урушну тарыхы ёмюрлени теренине кетеди, болсада адам улуну эси ол къанлы къазауатха, аны сылтауларына бла эсеплерине къайтаргъанлай турады. Аны тёлюлеге сакълау барыбызны да борчубузду, ансыз озгъан жылланы кемчиликлери къайтарылыргъа боллукъдула.

Аланла Кавказда биринчи ёмюрледен бери белгилидиле. Ала алгъа  ёзенде жашагъандыла, онбиринчи ёмюрледе уа тау этекледе бла тау тарлада басыннгандыла. Ол кезиуледе жашагъан Византия бла къысха  байламлыкъ жюрютген  Дургулел деген алан патчахны ташдан кешенеси  бюгюнлюкде Ставропольну музей-заповеднигинде сакъланады. Тарых экспонатны маданият байлыкъча саулай дуниягъа уллу магъанасы барды.

Юйюрюбюзде Бёзюланы Ахияны, анабызны ата къарындашыны, аны адамлыкъ, хурмет да ышанларыны, окъуугъа-билимге, илмугъа не кёзден къарагъаныны юслеринден айтылгъанлай, ол адам бизге, сабийлеге, юлгю болгъанлай да тургъанды. Адамны жашаууну багъасы аны узакъ ёмюр сюргенинде угъай, этген жумушуну, тамамлагъан ишини магъанасында, къыйматында болгъанын халкъыбыз бурун заманладан да чертгенлей келеди.

Кавказгъа солургъа, неда илму жумушла бла келгенле тауланы деменгилиликлерине, табийгъатны ариулугъуна сейир этмей къоймагъандыла. Аланы чыгъармаларында уа энчи жерни Элбрус алгъанды. Бу эки тёппели деменгили тауну   акъ чыранларыны тамашалыкълары чыгъармачылыкъ бла кюрешгенлени бютюнда кёллендиргенди.