Дугъумну хар тюрлюсюне да энчи къараргъа керекди

Кёпле биле да болмазла, алай къызыл эмда къара дугъумгъа башха-башха къараргъа керекди. Алайды да, аланы къалайгъа салыргъа, не бла багъаргъа, не халда къараргъа тийишли болгъаныны юсюнден айтайыкъ.

Къызыл дугъумну юлкюлерин бир бирлерине жуугъуракъ орнатыргъа да боллукъду. Ол кеси да кенгине угъай, бийигине ёсерге итинеди. Къара дугъумну уа 2 – 2,5 метр кенгликде салыргъа керекди.

Бу битимни къызыл тюрлюсю кюнню бек сюеди. Ол себепден аны бахчаны эм жарыкъ жеринде орнатыргъа кюрешигиз. Тереклени арасында ёсдюргенден хайыры боллукъ тюйюлдю. Къара дугъумгъа уа башхасы жокъду къайда ёсерге. Аны алма неда кертме тереклени къатында да салыргъа боллукъсуз.

Къызыл дугъум къараны къатында хазна айнымайды. Аны орунуна юркюн  неда башха юлкюле болсала уа артыкъ къайгъырмайды.

Къызыл дугъум сууну бек сюеди. Жай кезиу къургъакълы болса, аны ёсюмю да осал болады; жилеклери да иги да азаядыла. Аны къой, къыш сууукълагъа чыдамсыз окъуна болуп тебирейди. Ол себепден анга къара дугъумдан эсе кёбюрек эмда теркирек суу салып турургъа керекди.

Фосфорну къызыл дугъум къарадан эсе азыракъ излейди, азот бла калийни уа – кёбюрек. Бу шарт аланы тамырларыны башхалыгъы бла байламлыды – къызылныкъы иги да кючлюдю, жер тюбюне тереннге киреди. Аны хайыры бла кесин керек затла бла жалчытыргъа женгил онг табады.

Алай ол энчиликни башха жаны да барды. Къызыл дугъумну бийиклиги эки метрге дери окъуна жетерге боллукъду. Аны бла бирге ол аслам зыгыт да этеди. Аланы артыгъын кесип кетерирге тюшсе, ол жерден алгъан азот бошуна кетгеннге саналып къалады.

Калий бла да иш алайды. Къызыл жилекле аны хайыры бла бишедиле. Ол а дугъумдан жыйылгъан тирлик бла бирге кетеди. Аны себепли юлкюню семиртгичле бла кезиу-кезиу багъып турургъа керекди. Фосфорну юч жылны ичинде бир кере – сентябрьни ахырында неда октябрьни аллында хайырланадыла. Мардасы бла амалы: тёрт къашыкъ «суперфосфатны» юлкюню тюбюне чачып, жерни бахса бла тырнаргъа.

Азот а хар жыл сайын бериледи. Къашыкъ бла жарым «аммиачный селитра» неда «мочевина» он литр сууда эритиледи эмда аны бла сугъарыладыла юлкюле. Экинчи кюн а топуракъны бир он сантиметр чакълы теренликге бахсаларгъа керекди.

Калий да фосфорча жылгъа бир кере ол кезиуде бериледи. «Сульфат калия» деген семиртгичден бир къашыкъны неда жарым стакан кюлню юлкюню тюбюне чачып, жерни кюч салмай аз-маз бахсаларгъа тийишлиди.

Къызыл дугъумну баш жанын кесип кетерирге кереклиси жокъду. Жилеклери асламысында ол жерлеринде битедиле. Аланы къысхартханыгъыз бла тирликден къол жууугъуз.

Къарада уа ала бутакъланы битеу узунлугъунда ёсгенлери себепли бу амалны хайыры да болур, баям. Юлкюню башын къыркъса, жан-жанындан жангы бутакъчыкъла ёсюп тебирерикдиле. Тирлик да аны хайыры бла кёп боллукъду.

Дагъыда бир шартха эс буругъуз. Къара дугъумну тирлиги эки-ючжыллыкъ бутакълада аслам болады. Ызы бла терк окъуна азаяды. Къызылда уа жылдан жылгъа кёбейе келип, бютюнда кёп 5-6 жыллыкъ бутакълада боладыла. Юлкюлеге иги къаралса, онбешжыллыкълары да иги тирлик берирге боллукъдула. Ол себепден аны терк-терк жангыртып турургъа да керекмейди.

 

Улбашланы Мурат хазырлагъанды.
Поделиться: