Иги харбыз къаллайды?

Къыркъаууз ай  харбызланы кезиуюдю.  Неге эс бурургъа керекди? Бу соруугъа жууапны «Магнит» тюкенни консультанты Жаболаны Марина бергенди.

-Харбызны сатып ала туруп ата-бабаларыбызны амалларын хайырланыгъыз: орта бармакъ бла неда харбызны сол къолугъузгъа алып, онг къолугъузну аязы бла къабыргъасына уруп кёрюгюз - ол кезиуде бишген наныкъ тунукъ таууш этерикди. Дагъыда бир амал - аны эки къолугъузгъа  алыгъыз, къулагъыгъызгъа  къысыгъыз, эзилгенча таууш этсе, ма олду бишген. Тауушу ачыкъ зынгырдауукъ эсе, ичинде бош жерле бардыла. Аны терк ёсдюрюр ючюн, селитра семиртгичле хайырланылгъандыла. Ачыкъ таууш этген а бишмегенди. Ала туруп эс буругъуз, жарылгъаны, урулгъаны (хыбылы) болмасын.

Экспертлени айтханларына кёре, харбызланы бизге  Астрахань, Волгоград областьладан, Ставрополь крайдан, Дагъыстандан келтиредиле, сатып алып.

Битеу алып айтханда, Нальчикни базарларында  харбыз бла байламлы болум тапды. Болсада, харбыз сатып ала туруп, бек алгъа не затха эс бурургъа кереклисин айтайым.

 Сыфаты. Не сейирлик эсе да, къыйматын ачыкъламайды. Тёгерек, зугул да бир кибик татымлы боллукъдула. Жаланда бир жаны тыммыл болмасын ансы. Сатыучула харбыз алай бир жаны бла «жатып» тургъаны ючюн болгъанды деселе да, ийнанмагъыз. Харбыз аллай халлы, терк ёссюн деп «багъып» тургъанлары ючюн болургъа боллукъду. Аны жарылгъаны, урулгъаны, жумушакъ жери да болмазгъа керекдиле.

Тюрсюнлюгю шарт кёрюмдю тюйюлдю: кёп сортлары жайылгъандыла харбызны – къаралдым жашил бла акъ сызлыкълары болгъанла, арталлыда сызлыкъсызла окъуна да. Татыулу сорт чыгъарыр ючюн, сортланы бирин бири бла жалгъашдырып кюрешедиле. Харбыз жаланда иги жашил, акъсыл сызлыкълы болургъа керекди деген сёзле окъуна да сизни алдаргъа боллукъдула. Сёз сиз сюйген сортну юсюнден бармай эсе.

«Киндикчигини» юсюнден да айтайым. Ол гюлден къалгъан уллу тамгъа болгъанлыкъгъа, харбыз артыкъ татыулу болмазгъа болады. Урлукъланы чёплерге сюйсегиз,  уллу «киндиклери» болгъанларын алыгъыз, сюймей эсегиз, гитче «киндиклилени» сайлагъыз.

Ауурлугъу: беш-сегиз килограмм болургъа керекди. Россейлиле,  Волгоградныкъыла, Астраханьныкъыла артыкъ уллула болмайдыла (не уллусу да 10 килограммдан ауур болмайды). Тюркде теплицалада ёсдюрюлгенле уа уллула боладыла.

 Харбызла кёп тюрсюнлюле болуучудула: къызгъылдымлыладан башлап къып-къызыллылагъа дери. Аны этин бояу бла къызартадыла дегеннге уа ийнанмагъыз. Алай этерге онг жокъду, къабугъуна жара салмай. Алай этселе, харбыз барлыкъ жерине жетмей, чирип къалыргъа боллукъду. Андан сора да, жюзле бла саналгъан харбызланы этлерин къызартырыкъ бояу къайдан табарыкъсыз - ол сизни банкрот этип къояр. Аны этини тюрсюню сортуна кёре болады. Къызыл этлиле татлы, къызгъылдымлары суулу, аз татымлы боладыла.

Сезонлары жетмеген кезиуде, башхача айтсакъ, июльну арасында сатылып алыннган харбызлада нитратланы саны кёп болургъа боллукъду, алай эсе, аш орунугъуз аурургъа боллукъду. Сатып алгъан харбызны да тынгылы жууаргъа, къабугъунда болгъан микробланы, букъуну да кетерирге керекди.

Харбыз кесини заманында (августдан башлап кюз артына дери) бек хайырлы затды, артыкъда бюйреклери ауругъанлагъа, мардасыз арыкъ болгъанлагъа. Врачла да сюйгенигиз чакълы бир ашагъыз харбызны, дейдиле.

Битеу тахта кёгетлени ёз документлери болургъа керекдиле: къоркъуусузлукъну сертификаты  - сиз ууланырыкъ тюйюлсюз деген документ. Игилигини документи да бар эсе, харбыз астраханьлы неда волгоградлы тюзледе ёсдюрюлгенди, ма аладан ашырадыла харбызланы аллай жол документле бла.

Артыкъда кесилген харбызны алмагъыз. Кесигиз да оюмлачыгъыз, къаллай бичакъ бла кесгендиле эм харбызны жартысына, сиз алгъынчы, къаллай бир микроб кирди?..