Огъурлу усталыкъны ёзеги – малгъа сюймеклик

31 август – Ветеринар ишчини кюню

Ветеринар деген магъаналы, аны бла бирге къыйын усталыкъны сайларгъа кёпле таукел болалмайдыла. Болсада тау элледе да, насыпха, аллайла бардыла. Биз Ветеринар ишчини кюнюню аллында кёп жылланы усталыгъына кертичилей къалгъан хунерли мал доктор, районну да депутаты Тохаланы Наныкъны жашы Аслан бла ишини юсюнден ушакъ этгенбиз.

– Аслан, бу усталыкъны къалай бла сайлагъанса?

- 1964 жылда  Хушто-Сыртда туугъанма. Ол заманда, хар таулу юйюрча, биз да малсыз болмагъанбыз. Атабыз колхозну  малын кютгенди. Аны себепли гитчеликден малгъа къараргъа юйреннгенме, бичен ишлегенме, къошда жашауну бек жаратханма. Алагъа сюймеклик къанымда болгъан сунама. Мени оюмума кёре, малны сюймеген ветеринар болаллыкъ тюйюлдю. Усталыкъ сайларгъа керек болгъанда да, атабыз, анабыз да элде жарарча усталыкъ сайласам ыразы болгъандыла. Андан сора да, элде мал дохтур болуп ишлеген жууугъубуз Жансуйланы Сафар: «Къарт болгъанма, окъуп боша да, мени орунума келирсе», - деп таукеллендирген эди. Алай бла Прохладныйде Терк эл мюлк техникумну ветеринар бёлюмюне киреме. Окъуп бошагъанымдан сора, ишлерге Новгород областьни Холм шахарына жибередиле. Бир жылдан тамата ветеринар врач болама. Эки жылдан сора уа «Находский» совозгъа тамата этип саладыла. Алай бла къырал чачылгъынчы анда уруннганма.   

Республикагъа къайтханымда, 1992 жылдан башлап Хушто-Сыртда врач-эпизоотолог болуп тургъанма, биринчи кюнден башлап  биргеме окъугъан ветеринар  Тохаланы Къайсын бла  ишлегенме. Ол дуниясын алышханлы эки жыл болады, жаннетли болсун. Андан бери тамата ветеринар врачны къуллугъунда урунама. 

– Бюгюнлюкде элледе малланы саны азая барады, деген тарыгъыуланы эшите-эшите турабыз, сизде уа хал къалайды?

- Арт жыллада малланы санына къошула барада, аланы асламысы жайлыкълада кечеинедиле. Арбазлада уа кёбюсюнде ууакъ малла тутадыла. Орта эсеп бла алып айтханда, 600 къой бла эчки барды. Элде мал тутаргъа къыйын болгъанды. Бош жер къалмагъанды, ортакъгъа берилип хайырланыладыла. Аны себепли тийреде тууарла отларча жер кёп жокъду, мал ашда кюн сайын багъа бола барады.

Иш болмай, жаш адамланы  кёбюсю тыш регионлагъа кетгендиле. Болсада жерлеринде бир мадар этерге излегенле, бирлешип, къошла къурайдыла. Алай бла бусагъатда онюч къошда 1400 тууар, 400 ат эм 300 чакълы як тутадыла. Ала Ламгъут, Жыгышкы, Къая-Арты жайлыкълада, Мысты-Къол, Ара-Боран, Жора эм Гюдюргю къышлыкълада кечинедиле. 

– Кёбюсюнде къаллай аурууладан багъасыз, аладан сакъланыр ючюн а не этесиз?

- Саулай алып айтханда, арбазда, жайлыкъда да кёбюсюнде малны ауругъаныны сылтаулары бирди. Тауда мал сууукъгъа, кюн иссиге тёзалмаса, ёпкелери къыйнайды эм туякълары да юйренмегенден жунчутургъа боладыла.

Айтханымча, мал ауруса, багъабыз, профилактика ишлени бардырабыз, эсгертиуле беребиз. Январьдан башлап апрельге дери тууарлагъа талакъ ауруудан, гебохдан, сапырандан, ящурдан, надулярный дерматитден, бруцеллёздан, пастереллёздан, туберкулёздан, къутургъан ауруудан прививка этебиз, къан алабыз. Ууакъ маллагъа да кёмеден, ящурдан, сибирская язвадан, инвазиоз аурууладан (сууалчанладан) дарманла салабыз, губуладан къорууларча креолинде жууундурурча, дизинон чачдырырча эсгертиуле беребиз. Атлагъа сапдан (ат ауруудан) дарман салабыз. Къанатлылагъа да кёбюсюнде ётюрюк эминадан, чыпчыкъ гриппден вакцинация салынады. Насыпха, бюгюнлюкде республикада жайылыргъа къоркъуулу эмда къайгъырырча жукъгъан ауруу жокъду.

Бусагъатда адамла малларына, итлерине бла киштиклерине окъуна бек сакъ болгъанларын белгилерге сюеме. Ийнеклерини сютю таркъайса, ол бир тюрлю къыйналса, олсагъат билдиредиле, дарманны эм витаминлени да къызгъанмайдыла.

Болсада ауруу тышындан келтирилген малдан жугъаргъа боллугъун унутургъа жарамайды. Ол себепден эллилеге, ветеринар ыразылыкъ бермей, мал сатып  алмазларын къаты эсгертебиз. Жукъгъан аурууланы 90 проценти адамгъа да заран салыргъа боладыла. Аны ючюн эм биринчи адам кеси эсли болургъа тийишлиди. 

– Ишигизде чырмарча сылтаула уа бармыдыла, хар неда жетемиди?

- Керек дараманла бла тынгылы жалчытылынабыз. Транспорт орунуна кесибизни машиналарыбызны хайырланабыз. План бла этилирге керек прививкалагъа кесибиз барабыз, башха кезиуледе уа иелери кеслери элтедиле. Жарсыугъа, кадрла жетмейдиле, жаш адамла келирге итинмейдиле деп, кёп элледе жарсыйдыла.

Насыпха, арт заманда  бизде бу жаны бла болум иги жанына тюрленнгенди. Бир жыл чакълы болады Гижгиланы Кязим бизде уруннганлы. Андан сора да, эки ай мындан алгъада Тохаланы Мырзахан да къошулгъанды. Жашла, «ветиринар» бёлюмню бошап иги кесек заманны аскерде къуллукъ этгендиле. Элде ючеулен керек эди да, планны толтургъанбыз. Къуру тарыгъып тургъан айыпды. Мындан арысында, чырмаулагъа да къарамай, тийишлисича ишлерге кюреширикбиз.

– Юйюрюгюзню юсюнден да айтсагъыз эди?

- Юй бийчем Бауаланы Земфира  бла жаш бла къыз ёсдюргенбиз. Экиси да бийик билим алгъандыла. Асият Яникойда Бечеллада эрдеди. Азамат аскерде къуллукъ этеди, ол да юйдегилиди. Бусагъатда Узакъ Востокда чекни сакълайды. Алты туудугъум барды – барысы да жашладыла. Алагъа къууана жашайбыз. 

– Байрамыгъыз бла байламлы коллегаларыгъызгъа не айтыргъа сюесиз?

-  Малла болгъан чакъда, ветеринар усталыкъ керекди. Ол къыралны къоркъуусузлугъу бла байламлыды деп, таукел айтырчады. Ишибиз тынчлыкъны, юсю-башы кирсиз болургъа излеген адамгъа келиширча тюйюлдю. Танг эрттенде, солуу кюнледе эм кече ортада окъуна сёлешип чакъыргъанла боладыла. Ол себепден малны, жаныуарны сюймеген ветеринар усталыкъны сайламайды. Аны сайлагъан а бу жумуш тынч болмагъанын, малгъа багъыу эки кереге жууаплы болгъанын ангыларгъа керекди.

Мен, коллегарымы байрамыбыз бла алгъышлай, ишлеринден, жууукъ-ахлуларындан къууанырларын, саулукълу, насыплы болурларын сюйгеними билдиреме.