Игилени сынайды жашау

«Бир къолу – балда, бир къолу – жауда. Къайнайды»,–деп, сукъланнгандыла ол заманлада Асланмырзагъа. Аны бу жолгъа тюзетген ана къарындашы Шабаз болгъанды. Бир тау ауузну иги тукъумларындан болса да, башха ауузда ёсгенди. Анасы ауушхандан сора, энди туугъан къагъанакъны ана жаны алып кетгендиле. Къартла аны ариу юйретгенлерине жюз шагъат болуп чыгъарыкъдыла таныгъанла.

Ана къарындашында жашай, андан юйрене, шахарны бек къууатлы орамында ол ачхан ашханагъа кёпле сюйюп келгендиле. Элден келгенлеге хакъны бек аз этгенди Асланмырза, биле эди эл жашауну къыйынлыгъын. Бираз къолайлыракъ болгъанда уа, жангы юйге кёчгенди. Мураты шахаргъа сатыу-алыу, башха жумуш бла келгенлеге болушургъа эди. Алай да болгъанды. Аппала жашларына, атала уланларына айтып, бюгюн да жюрюйдюле ол нарт таулуну юсюнден асыл хапарла.

Мадинаханнга да шахарда тюбеген эди. Башха миллетден болса да, ол жарашыулу тиширыу бла жашагъан жыллары аланы экисине, сабийлерине да насыпча кёрюнюрюк эдиле… заманла тюрленмеселе. Жангы власть келди да, Асланмырзаны тутдула, сибирлик этдиле. Аны бла кёп жыллагъа хапары юзюлдю.

Мадинаханны, жашын, къызын да юйлеринден къыстагъан эдиле.

– Мал оруннга къойгъаныбызгъа да ыразы бол, Мадинахан, – деп эрши кюлген эди ол кёп кере тойдургъан къоншусу Мажир. – Мен болмасам…

Артда да ол жух уруп тургъанды алагъа. Бирде кече ортасында да келген эди. Ол келиую не бла бошаллыгъын ким биле эди, къоншу Жабраил дауурну эшитип чапмаса. Ол киргенде, Мадинахан сенек шишлени анга тиреп, сюелип тура эди эсирген Мажирни аллында...

Кёп да озмай, кечелени биринде Таш къаладан къарындашы келип, кече бла алып кетген эди эгечин. Юйюр анда тирилген эди. Жарлы Асланмырзаны уа сакълап тургъандыла.

Кючлю киши эди ол. Кёпле умутсуз болгъанда да, аман сагъыш этерге къоймагъанды кесине. Баям, аны жюрегинде, акъылында бир сынмазлыкъ дагъана бар эди. Сууукъ Сибирьде он жылны тургъандан сора, анга эркин жашау жер сайлап, Шимал Къазахстаннга кёчюргенде, ол къыйын жерни жаннет суннган эди Асланмырза. Кеси тилинде сёлешгенди анча къыйын жылдан сора!

Ол заманны ичинде бир къагъытына да жууап алмагъанды ол. Кёп тюрлю сагъыш этгенди.  Беш жылдан агъач къыргъанлагъа аш этген Гюльханий айтханды анга малкъарлыланы кёчюргенлерин кеси тилинде.

Тобукъгъа дери къарны жырып баргъанды Асланмырза къоншу элге. Анда жер юйледе ол ачдан кёбюп, аурууладан къызып, ёле тургъан сабийлени, тиширыуланы кёргенди. Сора… къартланы. Аланы кебинликсиз ёлюклери мюйюшледе жата эдиле. Ма ол заманда жилягъанды ол. Эшитдирип жилягъанды, эр киши болгъанына да къарамай, уялмай. Ма ол заманда къаргъагъанды бу жашауну тирменлерин къан бла бургъанланы.

Сора хар ингир сайын келип башлагъанды ол алагъа, бурху бла болса да, онг тапдырыргъа излеп. Ёксюзлени сабий юйлеге жарашдырыргъа уа Гюльханийни къарындашы болушханды.

Ол заманда Асланмырза билмегенди, аны къызы, сабийлей окъуна Къуранны кёлден окъуучу, орус окъууну да билген Фатиматчыкъ къырал къуллукъчугъа баргъанын, баш иеси бла бирге Москвада коммунист университетде окъуп къайтханын, уруш аллы жыллада аны киеуюн, къарындашын да  тутханларын,  Фатимат, жангыз жашчыгъын анасына къоюп, тюзлюк излей Москвагъа кетгенин, жууапсыз артха къайтханын да. Аны анга Акъмола базарында айтханды эртте заманда аны бла шагъырей болуучу, орта къуллукълада ишлеп келген таулу киши.

Алай а кёчгюнчюлени араларында не Къазахстанда, не Къыргъызстанда аны юйюрю жокъ эди. Аны да билгенди Асланмырза.

Фатимат а Москвада коммунист курсладан биргесине окъугъанланы излегенди. Баш иеси, къарындашы да ол болушурча болмагъанларын, аланы Нальчикде окъуна жойгъанларын биргесине окъугъан Владимирден билгенди. Ол аллай шартла жашырын сакъланнган жерде ишлей эди.

Владимир, жалгъан къагъытла къурап, Фатиматны атын, тукъумун, миллетин тюрлендиргенди. Алай бла таулу къыз китапханада ишлеп башлагъанды. Орус тилни иги билгени, окъургъа артыкъ сюйгени да болушхандыла анга. Уруш аллы жылда ол Владимирге баргъанды.

Къырал даула унутула баргъанча кёрюннгенди бир кесек заманнга. Алай а тынчлыкъ къайда – уруш башланнганды. Терк бошалырыкъ сунуп тургъан къазауат иги да тереннге киргенде уа, ары бармазгъа эркинлик къагъыты болгъан Владимир фронтха кеси тилеги бла кетерге сюйгенди. Аллай адам эди. Сора юйюрюн Таш къалагъа ашыргъанды.

Бара эди Фатимат иги таныгъан шахарында тыш адамы болуп, энди атлай башлагъан къызчыкъны къолундан тутуп. Атасыны ашханасы болгъан ара орамгъа бурулуп, анда да айланды. Ол эртте ойнап-кюлюп атлаучу босагъада  тохтады да, тёгерекге къарады. Не бек къараса да, не бек чакъырса да, не бек къутурса да, жокъ эди ол эрттеги дуния. Ол сагъатда эшикни къаты уруп чыкъды да бир къатангы, жашауу келген киши, Фатимат Мажирни таныды. Ол хыны къарап озду аны жаны бла. Танымады. Ким танырыкъды озгъан ёмюрден келгенни? Фатимат а къарап турду аны тири болургъа кюрешип атлагъанына.

Ким эсе да, Мажирни ызындан къараймамы деди, терезе жабыуну бир жанына этди да, Фатиматны бла аны къарамлары тюбешдиле. Ала сёзсюз саламлашдыла, сора… тауушсуз сёлешдиле.

– Сенмисе? – деди терезени ары жанындагъыны къарамы.

– Хау, менме, – деди ичинден Фатимат.

– Энди биз жашайбыз мында.

– Кёрюп турама.

– Кертисин айтсам, мен сюймей эдим былай болурун. Алай атам къырал къуллукъчу болуп, бери кёчюргендиле бизни. Бизничала уллу юйледе жашаргъа тийишлидиле. Эсингдемиди, сен мында жашагъанда, тиширыу школгъа жюрюгенингде мен санга къалай сукъланыучу эдим?

– Эсимдеди.

– Энди сен сукъланаса манга. Асланмырза кулак болмаса…

– Кулак болуб а, кимге хата этгенди? Игилени сынайды жашау.

– Фатимат, къолайлыланы не заманда да сюймегендиле… 

Фатимат бурулду да, вокзал таба тебиреди.

Жашы Азнауур аны къалай танып къойгъанына артда кёп сейир этгенди ол. Автобусдан тюшгенлеринде, биринчи ол тюбегенди алагъа. Уллу орамны жингиригинде жолукъгъандыла ала.

– Анам келе турады! – деп къычыргъанды жашчыкъ, арбаз таба айланып. 

Олсагъат ачылгъан къабакъны аллында кёрюннген Мадинахан къызы таба атлам этмегенди. Сюймегенден угъай, болалмагъандан.

Кече ортасына дери хапар айтхандыла ала. Жашыны, киеуюню къадарларына ишекли болуп тургъан Мадинахан бла барын да билген Фатимат бирге жилягъандыла. Асланмырзаны эсгергендиле. Ёлгенлеге, жаны саулагъа да тилек этгендиле.

Кёп бармай таулуланы кёчюрген хапар келгенди. Бара эдиле, эл орамны уята, уллу ауур машинала, тынгылап тургъан мудах къартланы, кёз жашларын сыйпай баргъан тиширыуланы, не бола тургъанын ангыламай, дуниягъа сейирсиннген кёзле бла къарагъан сабийлени белгисизге элте. Алагъа уа тиймегендиле. Башха элледе таулу къаны болгъанны кёчюргенде, Таш къалада эл таматасы тынгылап, ол сорууну тунчукъдуруп къойгъаны иги эди, ансы, ким биле эди, сынау жолла аланы къайры элтириклерин?

Уруш бошалгъандан сора, Владимир юйюрюн юйюне жыйгъанды. Айхай да, ол аланы барысын да алып кетерик эди биргесине, Мадинахан бла Азнауур унамагъандыла ансы.

Асланмырза уа таулу эди, ол халкъы бла бирге къайтханды сюргюнден.