Гумул: аны хайыры огъесе хатасы

Жайны исси кезиуюнде гумул (квас) адамла суусапларын къандырыргъа излеген суусапладан бириди. Ала аны бир кесек кюшлюрек татыуун, сууукълугъун, ышаннгылы затладан этилгенча сезилгенин жаратадыла. Алай эсе да, хар къайсы гумул адамны саулугъуна хайырлы болмагъанын, аны бла бирге уа заран салыргъа боллугъун айтадыла врачла. Биз а аны юсюнден Ставрополь крайда кёпле билген, сынамы-билими бла да белгили эндокринолог Инга Мещерякова бла сёлешгенбиз.

- Инги Эриковна, гумулну къаллай тюрлюлери боладыла, аланы башхалыкълары уа недеди?

- Гумулну юч тюрлюге юлешсе болады: неден этилгенине, тюрсюнюне эмда къаллай амал бла къайнатылгъанына кёре. Сёз ючюн, къара будайдан (рожь) этилген гумул саналады бу суусапны тёрелисине. Аны кёпле биледиле. Дагъыда аны жемишледен, наныкъладан (алмадан, ишхилдиден, кертмеден, эрикден дегенлей) жарашдырылгъан тюрлюсю да болады. Аны кюшлюлюгю азыракъды, ётмекден этилгенден эсе татлыракъды кеси да.

Тахта кёгетледен этилгени уа, сёз ючюн, чюгюндюрден – аз тюбейди. Аны асламысында дарманлыкъ себеп бла неда сууукъ шорпагъа къошар ючюн хазырлайдыла. Хансладан жарашдырылгъанны айтсакъ, аны кёбюсюнде дугъумдан жарашдырадыла, бирде бал да къошадыла.

Къайнатылгъан амалына кёре да (брожение) гумул башха-башха болады. Бу тюрлюсюнде эм хайырлыгъа ачытхыгъа (дрожжи) кюшлю бактерияла къошулуп этилгени саналады, нек дегенде анда пробиотикле бардыла. Жаланда ачытхы салынып къайнатылгъанны уа спирти кёп болады, аны татыуу да башхаракъды, пробиотикле да анда жокъну орунундадыла.

Тюрсюннге кёре да, айтханыбызча, ол башхаракъ болады. Сёз ючюн, къаралдымлысы къара будайдан этилген ётмекден бла арпа салатдан жарашдырылады. Аны гыржын ийисинден да билирге боллукъду.

Акъсылдымы уа акъ ундан неда салатдан этиледи, аны да асламысында сууукъ шорпалагъа къошадыла.

Тюкенледе сатылгъан гумулну юсюнден айтсакъ, анга жалгъан халда газ къошулады, анда заранлы микробланы ёлтюрюу да – алай. Аны хайырлы бактериялары  болмайдыла, алай а, бал тузу эмда консервантлары уа кёпдюле. Керти ышаннгылы гумул жаланда уллу чыккырладан къуюлгъан халда сатылады эмда аны «пастеризация этилмегенди» деген белгиси болады, кеси да холодильникде 3-5 кюнден кёпню сакъланмайды.

- Алай эсе, гумулну къаллай хайыры барды?

- Ышаннгылы абериледен этилген гумул чегиледе микробиота ючюн хайырлыды. Ол, ферментли продуктча, пробиотикледен байды. Алай бла уа саулукъгъа себеби да барды: чегиледе иммунитетни кючлендиреди, микрофлораны къурамын игилендиреди.

Андан сора да, керти гумулда В-къауумлу витаминле (ала уа ол къайнатылгъан кезиуде чыгъадыла) асламдыла. Бу къауумлу витаминле адамны нерва   системасына болмагъанча хайырлыдыла.

Андан тышында да, быллай суусапда С витамин, аминокислотала да бардыла. Гумулну  ышаннгылы тюрлюсю адамны арыгъанын кетереди, аны чархында суу-туз неда бирси веществоланы алышыныуларын игилендиреди. Болсада аш орунларында гастритлери болгъанлагъа бу суусапны эслеп ичерге тийишлиди.

Битеу да хайырлы ышанла-ала пастеризация этилмеген, керти гумулдадыла. Тюкенледе сатылгъаны уа жаланда газ къошулгъан татлы сууланы тюрлюсюдю.

- Гумулну сабийлеге берирге жараймыды?

- Кесим да гитчелеге къарагъан эндокринолог болгъан къадарымда, педиатрла эмда диетологла айтхан оюмгъа къошулама. Юч-тёрт жыллары толмагъан балачыкълагъа быллай суусапны арталлыда берирге жарамайды. Аны уа кёпдюле сылтаулары.

Сёз ючюн, сабийни ферментлеге жууаплы системасы алыкъа иги айнымайды, аны ючюн а къарынчыгъы къыйнаргъа, аурутханлай турургъа боллукъду. Алкоголь къошагъы болмагъан гумулда окъуна 0,5-1,2 процент спирт (кертисинде), тюкенде сатылгъанында уа 0,5 процентге дери болмай къалмайды. Кичилеге уа ол хаталыды.

Промышленностьда жарашдырылгъан гумулну бал тузу кёп болады. Ол а сабийлени тишлерине, аш орунну тюбюндеги безге да заранлыды.

Юч-тёрт жыллары толгъанчыкълагъа сабийлеге деп энчи халда бал туз къошулмай неда юйде этилген суусапны азчыкъ (50-100 мл) берирге болады. Сатылгъан гумулгъа уа, тюкенледе шешалада тургъанлагъа, аланы эм кеминден жети жылларына дери юйретирге керек тюйюлдю. Андан да ахшысы уа: сабийни 10-12 жылы толгъунчу аны ахырысы бла да бермезге. Нек дегенде, белгиленнгенича, анда бал тузну ёлчеми уллуду, дагъыда бирси хайырсыз къошакълары кёпдюле.

- Гумулну арталлыда ичерге керек болмагъанла уа бармыдыла?

- Кертисин айтханда, аны ышаннгылы абериледен этилгенин окъуна ичерге артыкъ жарамагъанла бардыла. Аланы санындадыла аш орунларында гастритлери, чеги ауруулары болгъанла. Быллай аурууланы «жукълагъан» кезиулеринде кюшлю болмагъан гумулдан бир стакан чакълыны ичерге жарарыкъды, алай эсе да, анга да эркинликни гастроэнтеролог берсе игиди.

Къанларында бал тузлары кёбейгенлеге (бютюнда аны экинчи тюрлюсю болгъанлагъа) да аны ичерге жарамайды. Нек дегенде суусапдагъы бал туз адамны къанына терк сингнгеди эмда аны саулугъуна ол иги тюйюлдю. Быллай ауруудан къыйналгъанлагъа энчи халда жарашдырылгъанланы ичерге жарайды, алай эсе да, ала аз тюбейдиле. Ышаннгылы гумулда окъуна барды бал туз, ол суусап къайнар ючюн къошулады.

Бауур ауруулары болгъанлагъа да аны артыкъ бек ичерге керекмейди. Нек дегенде суусапны быжылдатхан абериле бла аны мыстылыгъы бауургъа артыкъ иги тюйюлдюле, бютюнда анда жаулу гепатоз бар эсе.

Дагъыда аны бюйреклеринде, ёт къапларында ташлары, подагралары барлагъа хайырланыргъа керекмейди. Гумулну къурамында ол неда бу затха энчи аллергиялары болгъанлагъа да аны ахырысы бла ичерге жарамайды. Андан сора да, не тюрлю да болсун, чегиледе жукъгъан аурууну къозгъалгъан кезиуюнде.

- Адамны саулугъуна заран болмазча, гумулну бир кюнде къаллай бирин ичерге болады?

- Биз айтхан, неда бир башха кемчиликле жокъ эселе, саулукълу адамгъа бир неда эки стакан ичерге жарайды. Ол, белгилегенибизча, чегиледе микробиота ючюн жетерикди. Мардадан кёпню хайырланыу а ахшылыкъгъа келтирмейди: чеги ауруула кеслерин эслетип башларгъа, къанда бал тузну ёлчемин кёбейтирге болады.

Гумулну бир олтургъанда, жаланда къуру кесин угъай, анга суу къошуп ичсе, ол хайырлыды. Неда аны кырдыклы жашил чай, суу бла да алыша-алыша иче турса. Аш  орунда гастритни къозгъалгъан кезиуюнде да аны керекмейди ичерге.

Гумулдан сора кесигизни ауур болгъанча сезе эсегиз, аш орунугъуз, чегилеригиз къыйнай эселе, ол жаны бла саулугъугъузгъа къаратыргъа  врачха барыгъыз.  Эсигизде болсун, хайырлы суусапны окъуна асыры кёп ичсегиз, аны ызындан жарсыула чыгъып къалыргъа болады. Аны себепли уа хар неде да сакълыкъ, марда да керекдиле.