Къайда да халкъына жарагъанды, аны бетин ачханды

Энейланы Юзейирни жашы Махмут малкъар халкъны билимли да, огъурлу да, иш кёллю да адамларындан бири эди. Жашау жолу анга кёп сынау бергенди, алай а аны мангылай жарыкълыгъы, игиге ышаныуу бир заманда да ёчюлмегендиле.

Махмут 1941 жылда Кёнделенде туугъанды. Ол Юзейирни бла Саубарланы Жанчыкъны (Тко) юйюрюнде алтынчы сабий болгъанды. Аны кичиси Алим а (Алик) аталарын элге кирген немисли фашистле жойгъандан сора туугъанды. Юзейир, элге жау киргенин билип, юйюрюне къайгъы этип, къошдан тигелей келгенлей ёлтюргендиле душманла аны. Ол фашистлени къолларындан биринчи ачыу болгъанды Кёнделенде. Алай бла ууакъ сабийли юйюрге тынч болмагъанды жашау этген. Бютюнда кёчгюнчюлюк жетгенде. Энейланы бу юйюрлери Фрунзе областьда Ивановский районда Къызыл-Арыкъ элге тюшгенди. Бир кесекден тукъум кёп болгъан жерге – Киршёлкга кёчгендиле ала. Алда къыйын болса да, бир кесек аякъ тирей башлагъанда, Махмут анда Юрьевка деген къоншу элде орус школгъа жюрюгенди. Кюн сайын жети километр ары, юйге да аллай бир келген тынч болмаз эди, алай а ол заманны бар кемчиликлерин жаба эди билим алыуну къууанчы.

Махмут иги окъугъанды, анда жети классны бошагъанды. Тамам ол заманда кёчгюнчю халкъланы бир къауумуна Ата журтха къайтыргъа жол ачылгъанды. Алай бла ол андан арысында туугъан элинде орта школда окъугъанды. Элли жашла бир бирни таныгъандыла. Жаш устаз Эфендиланы Салихни башчылыгъы бла кеслерине бёлюннген жерде картоф ёсдюрюп, алчы жерге чыкъгъандыла. Кёнделенни бла Заюковону арасында, эки жанындан да школчула бирге болуп, Шуёхлукъ алма терек бахча орнатхандыла... Школну бошагъанлай, Махмут Орджоникидзеде тау инженерге окъургъа киргенди.

Махмут Тырныауузда вольфрам-молибден комбинатда ётгенди практикасын. Жашны билимин, тирилигин да кёрюп, «Молибден» рудникни ол замандагъы директору Леонид Кривчиков, аны окъугъан жери бла келишип, окъуп бошагъанлай, 1965 жылда аны кесине тау мастер этип алгъанды. Махмутну профессионал ишчи жолу алай башланнганды. Ол анда энергетик, жерден ёрге чыгъаргъан установкаланы таматасы болуп да ишлегенди, алай терк ёсгенди аны къуллугъу. Ол да, анда алгъа проходка жаны бла тамата болуп тургъан Жаболаны Махмут, аны ызындан келген Мызыланы Далхат да бирликде жетишимли ишлегендиле.

Ол жыллада Москвада Халкъ мюлкню жетишимлерини кёрмючю болгъанда, тюрсюнлю металланы павильонунда аны Тырныаууз комбинатны юлгюсюнде ток бла жалчытыу эм ишни автоматизациялау жаны бла этген схемасы да тагъылгъанды. Жанында уа авторну сураты. Ол жетишими ючюн анга доммакъ эм алтын майдалла бергендиле.

1978 жылда уа Энейланы Махмутну комбинатны управлениясына алгъандыла. Аны анда битеу да ол вольфрам, магъадан чыгъаргъан уллу предприятияны энергетикасыны башчысы этгендиле. Ол бу къуллукъда ишлеген сегиз жылны ичинде кёп зат тюрленнгенди комбинатда. Производство кенгергенди, руда чыгъарыуну мардалары да анга кёре ёсгендиле. Къыралгъа керек эдиле ол заманда вольфрам, магъадан да. Ол кезиуде комбинатны энергетика мюлкю бек айныгъанды. Жангы подстанцияла ишленнгендиле. Ала берген токну, жаланда комбинатда угъай, битеу тёгерекдеги элледе – сёз ючюн, Нейтрино обсерваторияда, Минги тау этегинде турист базалада да хайырланнгандыла. Ачыкъ рудникледе, жер тюбюнде да кючлю техника ишлеп башлагъанды, ала суу, хауа бла жалчытылгъандыла. Табылгъан руданы жер башына конвейер бла чыгъарыр онгла да, комбинатны байыкъландырыу фабрикасында машинала да кючлюреклеге жангыргъандыла. Ол жыллада комбинат 8 миллион 600 минг тонна руда чыгъаргъанды жылгъа. Ол а бек уллу кёрюмдю эди. Жууаплылыкъ да анга кёре болгъанды. Ол жетишимледе Махмутну, аны нёгерлерини да къыйынлары аз тюйюлдю.

Энейланы Махмут, энергетиклени башчылары болуп, ишге асыры берилгенден, кече, кюн да комбинатда эди жашауу. Алай а Энейланы тукъумда билимге чексиз итиниу къадар этген жазыугъа ушайды – Махмут, ма алай иш кёллю болуп тургъанлай, Ленинградда тау институтну аспирантурасына кирип, аны заочный бёлюмюн бошагъанды. Ызы бла, «Исследование рационального компаундирования тяговых двигателей рудничных электровозов» деген темагъа диссертациясын къоруулап, 1986 жылда техника илмуланы кандидаты болгъанды.

Ол заманда оноучулада бир тёре болгъанды: бир къарыусуз жерни айнытыр ючюн, онглуракъ адамны ийгендиле ары таматагъа. Ма алай бла къурау хунери болгъан Махмут Къабарты-Малкъарны компартиясыны обкомунда ишлегенлени кёзлерине уруннганда, аны Туризм эм экскурсияла жаны бла Элбрус советни таматасыны къуллугъуна салгъандыла. Ол 1986 жылда эди. Эсигизде эсе, ол заманлада да кёп турист келгенди бери. Махмутну оноууна къарагъанланы санында 14-15 турист къонакъ юй, базала болгъандыла. Къыш, жаз деп къарамай келгенлени айтмай къойсам да, Эней улуну къолунда ишлегенлени саны минг бла жарым адамгъа жетгенди. Къонакъланы араларында фабрикаладан, заводладан, къурулуш управленияладан, башха жерледен да профсоюз путёвкала бла келгенле аслам эдиле. Аланы барысын да ыразы этерге керек болгъанды.

Баям, иш тап бара болур эди, ансы СССР-ни профсоюзларыны Ара комитети Туризм эм экскурсияла жаны бла Элбрус советге кёчюучю Къызыл Байракъны тийишли кёрмез эди. Онеки жыл ишлегенди Махмут ол жууаплы къуллукъда, дагъыда «Эльбрустурист» фирмада генеральный директор болуп.

Бирде, закий поэтибиз Къулийланы Къайсынны 70-жыллыгъын белгилей, Тюркден дипломат Мызыланы Къаншаубийни биргесине талай къонакъ келтирген эди. Алагъа Минги тау тийресин кёргюзтмей а къалай? Къабарты-Малкъарны Жазыучула союзу къурап, бир къауум адам къонакъланы Басхан ауузуна элтгенибиз эсимдеди. Ол кюн бизге «Чегет» къонакъ юйде тюбеген эди къоншум Энейланы Махмут. Ол къаллай ариу, магъаналы, эсде къаллыкъ тюбешиу къурагъанын артда да кёп кере эсгергенбиз. Ол анда, Къайсынны, шайыр назмучубуз Зумакъулланы Танзиляны назмуларын окъуп, биргебизге болгъан Танзиляны къалай кётюргенин, къонакълагъа къалай жарыкъ бетли тюбегенин къалай унутхун?!

Къырал идеология тюрленнгенден сора, кёп зат магъанасын тас этгенде, туристлени бери келиулери да азайгъан эди бир заманнга. Ол кезиуде Махмутну «Приэльбрусье» атлы пансионатха тамата этгендиле. Эсигизде эсе, ол коммунист партияны ара комитетини дачасы болуучу эди. Къырал башчыладан кёбюсю келгендиле ары. Заман жетип, 2008 жылда солуугъа кетгинчи, он жыл ишлегенди анда Махмут, ишни жангыдан къурай.

Алай а Махмутча тынгысыз, иш кёллю, жашау сынауу да ауур болгъан адам къалай туралыр эди ишсиз? Район администрацияны башчысы аны кесини оноучу жыйынына къошханды. Ызы бла аны администрацияны башчысыны орунбасары этгендиле. Артда уа бир къауум жылны ол анда баш специалист болуп ишлегенди. Ол къуллугъунда Махмутха жамауат биригиуле бла ишлерге тюшгенди. Ала уа районда жыйырма бла эки болгъандыла. Ол жыллада Махмут, аны бла бирге Тёппеланы Шаухал да болмай, бир тюрлю бир жыйылыу баргъанды Тырныауузда, не районда деп айтхан къыйынды. Сёз ючюн, жаланда эсгертмелени жангыртханы бла къалмай, Кёнделен аягъында Ата журт урушха къатышханлагъа (фронтда ёлгенлеге, артда ауушханлагъа да) аталгъан мемориал комплексни салыуда да барды аны къыйыны.

Арт жыллада Махмут КъМР-ни Адамланы эркинликлери жаны бла уполномоченныйини ышаннган адамы болуп тургъанды Элбрус районда. Республиканы Жамауат палатасына юч кере айырылгъанды. Не тюрлю тилек бла, соруу бла да келгендиле анга адамла. Сансызлыкъ жокъ эди аны къылыкъ хунеринде.

Ишлеген адамгъа сый берген тёреди. Къыралны, республиканы башчылары да эслегендиле аны. Ол СССР-ни Халкъ мюлкюню жетишимини кёрмючюнде берилгенледен сора да, «За доблестный труд» деген майдал бла эки кере саугъаланнганды. Эки кере да Къабарты-Малкъарны Сыйлы грамотасына тийишли кёргендиле аны. Дагъыда Махмут халкъ чыгъармачылыкъны битеусоюз фестивалыны эмда Илму-техника чыгъармачылыкъны битеусоюз къарауну лауреатлары болгъанды. Тырныаууз шахарны, Элбрус районну, Къабарты-Малкъарны Баш Советини депутатлары да болгъанды. Элбрус муниципал районну жер-жерли самоуправлениясыны советини президиуму уа анга «Элбрус районну сыйлы инсаны» деген даражалы ат атагъанды.

Махмут бла Гызыланы Аминат жаш бла къыз ёсдюргендиле: Тимур бла Лейля бирер жерде урунадыла, ариу юйюрле ёсдюредиле.
Ма аллай магъаналы, ариу ыз къойгъанды бу хаух жерде дуниясын бу кюнледе алышхан сыйлы жерлешибиз Энейланы Махмут.