АСКЕРЧИЛЕ

Хапар

Танг энди атып келеди. Аны жарыкъ къоллары жерни, аны юсюнде болгъанны сылайдыла. Ма алай жумушакъ уятады ол дунияны. Аны кёрюп, ай, жулдуз жарыгъы да олсагъат мутхуз боладыла, тынч эрийдиле. Ахшам къарангысында ала жангы кюч аллыкъдыла. Тау башындан кюн къарап башлайды. Баргъан суудан кётюрюлюп, акъ туманчыкъ бийикледе тас болады.

Нечик ариуду бу жер! Эрттеги мажюсю замандагъы тейриле, баям, былайлада жашагъандыла. Былайлада сакълагъандыла алагъа табыныргъа келген адамланы. Аланы, бу ариу жерни, тауланы, сууланы, тенгизлени, долайланы да Аллах жаратханын унутуп, ала кеслерин Аны бла тенг этип башлагъандыла эртте, ёхтем болгъандыла, къарыулу, къарыусуз, душман, шуёх деп, айырып, мени, сени деп, сугъанакълыкъ этип тохтагъандыла. Жаратмагъанды аны Аллах. Къайдан жаратсын, ёхтемлик, сугъанакълыкъ гюнях болгъанларын эсгертип турса юмметине? Сора кёкге кетгендиле ол тейриле барысы да, душманы, шуёху да, анда бир Аллахха баш уруп, гюняхларындан ариуланыр ючюн…

Аллай кёп затланы юслеринден сагъыш этеди Бийсолтан, уруш окъла, топла тынгылагъан кезиуледе. Ол аскерчиди. «Кесинги сакъла. Иги къууум эт, иги затны юсюнден сагъыш эт!» – деп юйрете эди анга атасы, бери ашыра туруп. Анасы не айтырыгъын а билмейди Бийсолтан – ол туугъан кюн алышханды Аймёлек дуниясын.

Тюшлерине уа келеди бирде. Ол аны бир заманда кёрмесе да, эски суратла онгсала да, къалай эсе да танып къояды. Ызы бла жюрегинде бир сейир нюр тууады. Ол насып болгъанын а Бийсолтан жаланда уянып къалса ангылайды. Сора сау кюнню кёлю кётюрюлюп айланады. Андан сюеди ол тюшлени.

Ма бюгече, аз заманнга къалкъыгъанында окъуна келгенди. Ол къум тюзде бара эди. Ол, къум къып-къызыл неден болгъанын билмей, къарай эди тёгерегине, алай кёз илинир зат жокъ эди алайлада. Аякъларын ауур ала, къумгъа бата да чыгъа, аны къыйыры болмагъанына сейирсине тургъанлай, тёнгереген эди аны аллына къайдан эсе да чыгъып кюн. «Бу кюйдюре кёреме бу жерни!» – деп, ангылагъанды Бийсолтан.

Алай тургъанлай жетгенди аны аяз. Къызыуну сел эте, сериуюн келгенине къууанып, жангыдан атлап барса, беш-алты атлам да этгинчи, аллына анасы чыгъып къалса боламыды! Алай къууаннган эди анга Бийсолтан! Тансыкълыгъы тёзмезча этип тургъанлы не заман ётдю, аны айла бла, жылла бла угъай, ёмюрле бла санаргъа боллукъду. Алай къууаннганыны жарыгъын жарсыуу ёчюлтдю: къалай барлыкъды бу ауур къумда жарлы анам?

Анасы уа сюеле эди, кюннге къарап. Жашын кёрюп, къолларын кётюрдю да Аймёлек, аны инбашларында олтуруп тургъан къанатлыла билеклери бла сылжырай келип, учдула. «Энди ала къайда къонарыкъдыла, тёгерекде ёрге ёсген чёп жокъду», – деп, жарсыды Бийсолтан. Ызларындан къараса уа, арлакъда жашил терек бахча, чапыракълары шыбырдай, жырлай, аны тюбю бла шаудан суучукъла бара.

«Бу жаннетди да!» – деп келди аны эсине. Дуниясын жашлай алышхан анасы жаннетге тюшеригин ол алдан да биле эди, аны былай жууукъ сунмагъанды ансы. «Анам», – дерге алай сюеди, алай… айталмайды. Баям, юйренмегенден…

Алайлай от-окъ таууш къалай эсе да женгил жетип, дуния керти бетин ачды да, Бийсолтанны сагъышлары юзюлдюле. Жанында кийиз намазлыкъчыкъда тынчайып тургъан ногъай тюзледе ёсген къазахлы Къайырбек кесине къысып тургъан автоматыны быргъысын сылады. Сора экиси да, башларын ёрге кётюрмезге кюреше, тёгерекни тинтип чыкъдыла. Аяз тебиретген хансладан сора жукъ да илинмей эди кёзге. Болсада хауада бир тауушсуз къайгъы айлана эди, къанатлары бла солдат жашланы башларын сылай. Кёзге кёрюнмесе да, аны сезгенле ангылай эдиле – барды ала билмеген, хар чакъдан жууукълаша келген бир къоркъуу. Хар бир таууш алгъындан эсе къаты эшитиледи…

Бир кесекден «темир къанатлыла» аладыла кёкню. Жаш солдатлагъа окопла бла алгъа барыргъа, сууну ары жанында бёлюмге къошулургъа буйрукъ берип, таматаракъладан тёртюсю айландырадыла автоматларын кёкге. Сагъат чакълы барады кёрюнмеген душман бла уруш. «Ол сабий жашчыкъла арлакъгъа кетсинле ансы…»,  тюшгенле, андан ары учханла да бар ол «темир къанатлылада». Алайлай аладан бири ала тургъан таба келгенин Къайырбек да, Бийсолтан да бирча кёрдюле. Ол аланы окъларына сансыз болгъанына жарсыгъынчы, чыкъды ачы таууш. Насыпха, ол арлакъда тюшдю. Алай а андан чартлагъан темир кесекле жаралы этген эдиле жашланы. Бирини – буту, бирини – къолу… Тёгерекни душман ала турады. Къалай игиди ала душманны былайда булжута, башхалагъа онг бергенлери! Алай а кеслерине да кетерге керекди.

Бири бирине болуша, эки километрден артыкъ баргъанларын а артда билгендиле.

– Арыгъанса, Къайырбек. Къой мени былайда…

– Мен сенсиз къайда барамын, бауурым?

«Бауурум…» Къайдан биледи бу сёзлени Къайырбек? Сора, ол къарындашым дей тургъанлай, хомух къалай болсун Бийсолтан?!

Къайдан эсе да алларына агъачлы жерчик чыгъады да, Бийсолтан тюшюн эсине тюшюреди. Ары уча эдиле анда анасындан айырылгъан къанатлыла. Сора эсине агъач тюбюне къутулургъа кюреширге керекбиз деп келеди. Дуния уа атылады, кюеди, тозурайды ол аны тангда алай къууандыргъан жер. Агъач къыйырына жетип, солуу алыр умутда, сойланадыла экиси да жерде. Бир кесек солуп, бир бири жараларын байларгъа кюрешедиле.

– Билемисе, Къайырбек, бюгече анам келген эди тюшюме.

– Бул жакъсы!

– Ахшы къайдан болсун, ол мен туугъан кюн ауушханды сора.

– Барлыгъы Аллахдан. Ол сени сол жерден къоргъайды. Шыдамды болынгыз.

– Къоруулай болур ансы, ол «къара къанатлы» бизни юсюбюзге келип тюшсе, къалай боллукъ эдик?

– Сиздинг сүйикти къызынгыз барма?

– Жокъду, Къайырбек, жокъду.

– Барлыгъы алда, тагъы болады.

– Сау къалсакъ…

– Ал менинг сүйикти къызым бар.

– Анданмы айтаса. Аты къалайды?

– Айгуль.

– Ариумуду?

– Къара кёзди, къара шашты… Мени жасайды.

– Сора сау къайтыргъа керексе…

Экиси да кеси тиллеринде сёлешедиле. Бир бирни уа ангылайдыла. Алайлай къулакъларына бир пырхылдагъан таууш келеди да, бирден башларын буруп къарайдыла: талачыкъда ат отлай турады.

– Жылкъы бизди осы жерден алып кетсе, жакъсы болар еди.

Аланы айтханларын ангылагъанча, ат ала таба келеди. Артда Къайырбек айтханнга кёре, ол аны жюгенинден тутуп келген тиширыуну  кеси кёргенди. Акъ жыйрыкълы, мёлекге ушагъан тиширыу. Бийсолтан а эслемегенди. Къаны кетип, къарыусуз болгъанданмы, ким билсин. Ат, келе келип, жашланы къарыусузлукъларын билгенча, ал аякъларындан башлап бюгюле келип, жатады. Алай болмаса, жашла анга ёрлеялмазлыкъларын ол иги ангылай болур эди. Жашла кеслерин аны юсюне тёкгенде уа, башха тюрлю къалай айтхын, алагъа сакъдан, алгъа ал аякъларына тура келип, сора кётюрюлюп, агъач ичинде салма жолчукъ бла кетеди.

Эслери къойгъан жашла ол аланы къайры элтгенин эслемегендиле. Ол а чыгъаргъанды аланы от-окъ ичинден, душман тёгереклерин ала тургъанлай.

Ауруу къызыуунда Бийсолтан:

– Анам! – дейди да, шошаяды бир кесекге.

Кёзюнеми кёрюнеди, кеси да билмейди, алай а, танг ата туруп, ол атасыны бла анасыны ауазларын эшитгенди. Сора ала экиси эки дунияда болгъанларын эсгергенди да, ала къалай тюбешгенлерин ангылаялмагъанды. Къайдан ангыласын, ала къайда да балаларына тынчлыкъсыз болгъанларын, ол алыкъа ата тюйюлдю сора? Аны башын эки тюрлю къол сылагъанын а сезеди. Бири – къаты, берчли, бири – жумушакъ. Ол сюймекликни жылыууна кёмюле, батады къайтып жукъугъа. 

Аны жанына сюелип, акъхалат къызчыкъ, жашны мангылай терин сюрте:

– Хар не да тап боллукъду, – дейди, кеси кесине ышанмагъанча, жашны тобугъундан арысы болмагъан бутуна кёз жетдире.

 – Мен бала кезимнен жылкъыларды жакъсы кёретинмин…– деп, хапар айтады Къайырбек да кёрюнмеген кимге эсе да. – Жылкъы мени, жэне агъам Бийсолтанды къуткъарды…

Бу уруш баргъан жерде аланы, ала къутхаргъан жашланы  балалары, туудукълары орнатырыкъ терекле артда хапар айтырыкъдыла жигитлени юслеринден.