«Бу ауруу, тёредеча, акъырын айныныйды, аны ол заманда ангыларгъа къыйынды»

Ненча жылгъа дери адамны эси тап турады? Хар инсанда  да башха тюрлю. Нек болады алай? Бирлени акъыллары жерлеринде, башхаланыкъы  уа къартлыкъларына – ташлап… Бу къыйын соруулагъа жууапла невролог Виктория Владимировна Кушнарёва бергенди.

-Харкюнлюк жашауубузда биз эслерин тас этген бла байламлы уллу жарсыулары болгъан абаданлагъа хазна тюбемейбиз. Аллай саусузла, тёредеча, юйден чыкъмайдыла, чыкъсала да, асламысында ажашып айланадыла:  кёбюсю не атларын, не тукъумларын айталмайдыла.

- Аллай саусузла тышына чыкъсала, тас болуп къалыргъа боладыла. Аны себепли жууукълары тышына жибермейдиле. Ала юйде да аберилерин  тапмай къыйналадыла, соруп-соруп турадыла, дарманларын ичгенлерин бла къалгъанларын окъуна билалмайдыла…

Тёгерекдегилеге адамны быллай хали сейир кёрюнеди. Ол  деменция деген къыйын аурууну башланыууду. Саусузну  эсинде, сагъыш эте билиуюнде, сёлешгенинде чурумла чыгъып тебирейдиле.  Бара-баргъан заманда, багъылмаса, хал осалгъа  кетеди, ол кеси кесин жюрюталмайды, бирде къылыгъы огъурсузгъа айланады.

- Нервала системаны аурууларыны арасында деменция  къыйыннга саналамыды?

- Хау,  бек къыйынладан бириди. Асламысында ол  абаданлыкъда чыгъып, айный барады. Алгъа  эсни тас этиу жаны бла ууакъ чурумла башланадыла  («эсимде тюйюлдю, кёзюлдюреуюклерими, ачхычларымы къайда къойгъаным», эмда анга кёре), алай артдан-артха ала кючлене барадыла, саусуз жашагъан жерин унутуп, юйюне окъуна къайталмай тебирейди. Аллай адам полициягъа тюшеди, анда уа, не этерге билмей, терк медицина болушлукъну чакъырадыла. Ахырында уа ала психиатрия больницалагъа жетдириледиле.

- Сылтаулары?

- Деменцияны сылтаулары кёпдюле: мыйыда къанны жюрюуюн бузгъан жюрекни аритмиясы, гипертонияны  кризовый  тюрлюлери, баш сюекни ичинде къан басымны  ахырысы бла да тюрлендирген мыйыда  къан тамырланы  къарыусузлукълары, абаданлыкъда, жашлыкъда да тюберге боллукъ баш мыйыны  ууланыуу. Алай къартлыкъда акъылдан кемликни  ауур халгъа айланыуун  тыяргъа онгла бардыла.

-Деменцияны ышанларыны юслеринден айтсагъыз эди.

- Ауруу, тёредеча, акъырын айныйды, аны ал заманда ангыларгъа  къыйынды. Бек алгъа адам бир зат да эсин туталмайды, логика оюмлауда чурумла чыгъадыла эм жангылыкъланы терк унутуп къояды. Алгъа ол кюнлени, белгили адамланы атларын,  ичип тургъан дарманларын, башха аберилени билалмай башлайды.  Артда  жууукъларыны атларын, юйде керек затланы неге деп этилгенлерин ажашдырады. Болум осалдан-осал бола барады. Саусуз бу кюнледе тюбеген болумланы унутады,  эртте болгъан ишлени уа бек иги биледи.

- Аурууну къаллай кезиулери  барды?

-Илмуда юч кезиуню  белгилейдиле. Деменцияны женгил тюрлюсю: бир затны эсде тутуу жаны бла биринчи  жарсыула чыгъадыла – адам  керекли сёзню къыйналып табады.  Аны эмоция халинде да  тюрлениуле эсленедиле: аллай саусузланы ючден бири  депрессиядадыла. Кёллери терк-терк тюрленеди: кюлкю мудахланыу бла  алышынып къалады. Аланы жукъулары келгенлей турады.  Орамда  тас болургъа боладыла, алай юйлеринде уа алыкъа ажашмайдыла.

Экинчиси - орталыкъ тюрлюсюдю. Саусузну кёз туурада тутханлай турургъа керекди, кёп затда болушургъа да тюшерикди. Ол аберилени  не затха жарагъанларын унутады, аланы атларын да билмей башлайды. Алай алыкъа  кесин жюрюталады. Окъургъа, жазаргъа къарыуундан келмейди. Дагъыда бир энчилик –  аны жюрюшю тюрленеди: адам акъырын, шырт-шырт этип, абына-сюрюше айланады.

Ючюнчюсю - ауур тюрлюсюдю. Саусуз кеси кесин билмейди. Аны кёзюне бир затла кёрюнедиле. Сылтаусуз огъурсузлукъ чыгъады: ол заманда  тёгерекдегилеге да къоркъуу салады.  Кийиналмайды, жуууналмайды. Артдан-артха  жюрюялмай башлайды. Кеси аллына азыкъ ашаргъа да къыйын болады. Ол заманда тюз багъыу бек магъаналыды.

- Бусагъатдагъы клиника  неврология къан тамырлы эм психиатрия  деменцияны бир биринден тынч айырамыды?

- Хау, неврологияны аллай онглары барды.

-Профилактиканы юсюнден айтсагъыз эди?

-Кёл кётюрюлюуге  себеплик этген витаминлени алыгъыз: сыра дрожжиле бла профилактика курсну ётюгюз; тютюнню бла къыздырыучу ичгилени къоюгъуз;  аспирин  ичигиз (ол къанны жукъартады, аны иги жюрюуюне себепди); гипертониягъыз бар эсе, къан тамырлада басымны  кюн сайын ёнчелегенлей туругъуз;

Дагъыда ашыгъызгъа аслам эс буругъуз,  В1 витамини (тиамин) болгъан продуктланы ашагъыз, ол тириликге бла жарыкъ кёллюлюкге себеплик этеди. Клетчаткасы кёп болгъан продуктланы ашасагъыз да, игиди: кёгетле, жемишле, ашха къошуучу хансла. Сора  ашыгъызгъа тюрлю-тюрлю къозланы къошугъуз.

Эсигизни бурама: биз барыбыз да сюйген   тузланнган, къууурулгъан, чибижили эмда бек исси ашланы хайырланмагъыз! Бир кюннге беш - алты кере аз-аз ашагъыз.

- Бу сиз сагъыннган В1 витамин къайда кёбюрек тюбейди?

- Башында айтханымча,  В1 витаминни кёплюгю бла биринчи жерде сыра дрожжиледиле. Аланы ызындан – къылкъылыла (будай, къара будай, нартюх, артылмагъан пиринч эм башхала), къудору ёсюмлюкле (кёк къудору, къудору, сютлю къудору), къозланы тюрлюлери, чёплеу барадыла, андан сора да, тиамин тууар чегиледе (бауур, бюйрекле, мыйы), гречкада, чабакъда, сютде эм жумуртханы сарысында кёпдю. 

Бара-баргъан заманда деменциядан къыйналмазма деп киши да айталлыкъ тюйюлдю. Эсни тап халда тутаргъа сёзберлени жууапларын табыу, акъылынгда санау, назмуланы, магъаналы кюнлени, атланы эм башхаланы кёлден билиу себеплик этедиле. Эмда, сёзсюз, саулукълу жашау бардырыу.