Къыйыны - зырафына

Болгъан иш

Бир эллим Мариямны  эрттеден таныйма.  Бир орамда, бир черекни боюнунда ёсгенбиз. Бир кезлеуню сууун ичгенбиз. Къабыргъа къоншула эдик, ожакъларыбызны тютюнлери бирге къошула жашагъанбыз.

Жаз башында чакъгъан гюлге ушай эди. Ариучукъ, жарыкъчыкъ, нюрю тёгюле тургъан мёлекчик. Аны кёргенле: «Яраббий, муну бетинде, санында бир шарайып табаргъа боллукъмуду», - деп айта эдиле. Ариу Мариям демей, атын да айтмагъандыла. Юй жумушда уа кеси тенглеринде анга жетген болмаз эди. Кёп анала аны келин этерге термиле эдиле.

Болсада бизни эллилеге аллай насып буюрулмады. Мариям, школну бошап, усталыкъ алыргъа шахарда окъуу юйледен бирлерине киргенде, бир жаш бла шагъырей болуп, анга эрге чыгъады. Узакъ жерге кетген эди. Къалай-алай болса да, мен Мариямны уа унутмадым. Аны энчи жери бар эди жюрегимде. Бир кюн къалса да, экинчи кюн эсиме тюшеди. Алай иги кесек жыл озду. Баш иеси иги адам болгъанын, ала тап юйюр къурап, битеу эл сукъланып жашагъанларын эшите турдум. Юч сабийлери да болдула: эки къызлары, бир жашы. Къадар ариу жазыу буюргъан эди былагъа. Не медет, ол узакъгъа созулмады. Тамата сабийлери школгъа баргъынчы, тиширыуну баш иеси ажымлы ёледи.

Анга жарсып, къайгъы сёзюне битеу жамауат баргъан эди. Эки жылдан къоншубуз къызын юйюне келтирир акъыл да этеди. Болсада ол унамайды. Сабийле тукъумларында ёсерге керекдиле, деп къояды.

Алай бла дагъыда талай заман озду. Ана сабийлерин ёсдюрдю, окъутду, юйдегили да этди. Аланы хапарларын да эшите турдум. Андан бери уа кесин а бир да кёрмегенме. Ким биледи, аллыма сюелсе да таныялырмамы.

Алгъаракълада манга Мариям жашагъан элге барыргъа тюшеди. Кюн чууакъды. Болсада аязды. Кесим да женгилирек кийинип эдим да, сууукъдан аз-маз абызырайма. Тышында бираз сюелирге тюшген эди.

Ишими бошап, эл ортасына остановкагъа бара тургъанымлай, тёш жолчукъ бла ёрге бир атлай да, эки солуй келе тургъан тиширыугъа жолукъдум. Жашау къыйынлыгъы кезиусюз къартайтханы кёрюнюп тура эди. Чачын кюмюш бояу алгъанлыкъгъа, бир заманда ариу адам болгъанын бет сыфаты сакълап эди.

Къалай эсе да, аны къатына жетгенлей, тохтап, анга аралып къалдым. Таныш адамгъа ушатама, алай олду, буду деп ангылаялмайма. Ол да манга бираз къарады да, атымы да айтып, къыйналма, шёндю мени кёпле таныялмайдыла, деди

- Аллах, Аллах, Мариям, сенмисе, - деп, аллына жууугъуракъ барып, тюрслеп къарадым. Ол, кертиси бла да, мени къоншум эди, жюрегимден, эсимден да бир заманда кетмеген ариу Мариям. Алайда сюелип бираз хапарлашхандан сора, ол: «Былайлары аязлы жерледиле. Жангы келгенлеге къыйынды. Юйге къайт, чай ичип, ауузланып, жылынып, жолунга алай тебирерсе», - дейди. Адам чакъыргъанлыкъгъа, юйюне терк барып къалмай эдим. Бу жол а, къалай эсе да, сууукъдан абызырап тургъанымамы огъесе Мариямны кёргенимеми, тиширыуну ызындан атлайма.

Тюзюн айтханда, чогъож да болгъан эдим. Аны бла баргъаныма сокъуранып угъай, жашауун кёргеним, билгеним ючюн. Узакъ бармай бир юйге жетдик. Ичи, арбазы да таза. Мариям болгъан ашарыкъларындан аллыма салады, аладан да кёре, экибиз да жашау жолларыбызны эсгеребиз.

Тюгел отуз жыл да болмай эди Мариямгъа, аны баш иеси ауушханда. Алай саулагъа жашаргъа керекди. Юч сабийи бла къалгъан тиширыуну алда кёп къыйын кюнле, жылла сакълайдыла. Болсада, кеси адамларындан, къайынларындан да болушлукъ да таба, сабийлени ёсдюрдю, окъутду. Гитчелени жарсыулары – аз, уллуланы уа – кёп.

Къызла, жаш да, бир кишиге сукъланмай, кереклерин табып ёсдюле. Аны ючюн аналары кесин аямады. Кюндюз къарынын тойдурмады, кече санларын солутуп жукъламады. Тигиу тикген уста эди. Ательеде ишлей, дагъыда юйюне жумуш келтирип, сабийле жукълагъандан сора аны тындыра, жашын, къызларын да аягъы юсюне салгъанды.

Тамата къыз, мен ара шахарда окъурукъма деп, анасы айтханнга тынгыламай, ары барады. Кеси къыйыны бла сабийле да ёсдюрюп, дагъыда аладан бирин шахарда окъутхан алай тынч тюйюл эди. Юсюнден, къарынындан аяп жыйышдыргъан ахчачыгъын анга жибергенлей турду.

Къыз, окъууун бошап, юйюне келди. Ол кече окъуна анасы бла кёп хапар айтды. Биргесине окъугъан тили, дини да башха болгъан жашха эрге барлыгъын билдирди. Суу къуйгъанлай болду анасы. Ол кюн окъуна тийген болур эди анга бир ауруу. Ариу да айтды, ата къарындашларын да сёлешдиртди. Алай андан да хайыр чыкъмады. Бир ыйыкъдан къыз кетди. Андан бери беш жыл озду. Эки кере келгенди анасын кёре.

Экинчи къызы да, заманы жетгенде, эллеринде эрге барады. Алгъа тап жашай турадыла да, бир сабийчиклери болгъандан сора, нек эсе да, айырылып къаладыла. Андан бери аны къылыгъы бузулгъанды. Сёз кётюрмейди. Бир зат айтып къарыу жокъду, сирнек кибик жанып къалады. Анасына уа бир сёз жутмайды. Жашауу къуралмагъанына аны терслейди. Ол а не этсин? Хапарыбыз орамгъа чыкъмасын дейди да, къызыны сёзюне тёзе, ичинден а кюйгенлей турады. Сен мени иги жашха бермеген эдинг деп тохтайды. Да бу уа: «Мени къызымы алыгъыз», - деп кесими тилерик эди. Ол кеси ыразы болгъаннга барды.

Энди жашны да юйдегили болургъа заманы жетгенди. Элде сёз тауусуп тургъан къызы барды. Алай юйде хал осалды. Келинликни ары къалай келтиргин. Жаш да ашыкъдырады. Не этгин? Ана ортакъ – ёнкюч да этип, къызына фатар алып, ары чыгъарады.

Андан сора жашы бла юч ай турду юйюнде.  Баш ием дуниясын алышхандан сора ол мени бек зауукълу заманым эди, дейди Мариям. Ол а: «Анам, къоркъма, сени кёлюнгю алмагъан тиширыуну аягъын бери басдырмам, мында бир кюн тутмам», - деп, анасыны кёлюн алып тургъанды.

Ол кюн да жетди. Юйге келин да келди. Аягъы киргенлей-табаны,  деп, кёп да турмай, ол да къылыкъ этип башлады. Сени эгечинг фатарда жашап, биз а мында нек турургъа керекбиз? Мен а анданмы осалма? Юйню сат да, кесибизге да эки-юч отоулу фатар ал. Ананга уа - бир отоулусун. Ол анга жетерикди. Алай болмаса, юйюме кетерикме», - деп, келини жашы бла даулаша тургъанын Мариям эшитип къояды. Андан сора, къайгъы эте кетип, жюреги ауруду, къаны кётюрюлдю, биразгъа тёшек болуп турду.

Анга къарамаз ючюн, келин, жашны да алып, фатаргъа чыкъды. Мариямгъа уа, аягъы юсюне болгъунчу, гитче эгечи къарап турду. Бюгюнлюкде ол, юйню тёрт мюйюшюне къарап, жангыз кеси турады. Ариу адамны жарсыулу къадары. Сабийлерине салгъан къыйыны уа зырафына кетди. Дуния уа кезиудю. Кеслери тапхан балала уа артда алагъа алай этмезлеми?..