Багъыуну эм иги амалы - тирилик

Сахарный диабет дунияда бек кёп жайылгъан аурууладан бириди. Алимлени айтыуларына кёре, россейлилени сегиз миллион адамлары сахарный диабетден къыйналадыла - асламысы диабетни экинчи формасындан, башхача айтханда, жыл санлары жетгенлени тюрлюсюнден ауруйдула. Алай ол къадар адамдан кеси диагнозун жаланда хар ючюнчю биледи.

Шёндюгю заманда аны юсюнден интернетде кёп хапар бериледи, ол жашыртын да тюйюлдю. Бу статьяда кёбюсюнде тюбеген халланы юсюнден жазылыпды. Алай, «Ол ауруу менде барды», - деген оюм башыгъызгъа келсе, бек биринчи, врачха барып, андан сорургъа керекди.

 Специалистле айтханнга кёрк, ол кёбюсюнде билмей тургъанлай табылады. Сахарный диабет ауруу кёп тюрлюле болады. Аны биринчи тюрлюсю (типи), тёреде болуучусуча, сабийледе бла жаш адамлада чыгъады: аш орунну тюбюнде без инсулинни гормонун чыгъармай тохтайды. Ол болмаса уа, клеткала глюкозаны – жашауну баш отлугъун-хайырланалмайдыла. Диабетни бу тюрлюсю къалай, нек чыкъгъаны алыкъа белгисизди.

Диабетни экинчи тюрлюсю (типи) жыл санлары уллайгъан адамлада чыгъады, алай бу арт кезиуледе андан ауругъан адамла да терк кёбейе барадыла. Аурууну бу тюрлюсюнден ауругъанланы аш орунларыны тюплеринде безлери да тюз ишлейдиле, инсулинлери да жетишеди, алай саусузланы чархларында клеткала, нек эсе да, аны «кёрмегенча этип» къоядыла. 

Ол инсулин адамны баурунда арт къыстырыкъгъа жыйылмайды, къанында уа асыры кёп болады. Ол тюрлю болум тап халгъа терк келтирилмесе уа, адамны саулугъу бек бузулады, къыйын ауруула чыгъып башлайдыла. Адамны асыры эртте ёлтюрген аурууланы тапкаларында диабет ючюнчю жерде – жюрек – къан тамырла аурууундан бла ракдан сора турады.

«Сабий» диабет, тёреде болуучусуча, кесин терк окъуна билдиреди: сабийни халы бек аман болуп, врачладан болушлукъ излетмей къоймайды. «Абадан» диабет а кесин кёп заманны ичинде сездирмей турады. Тюзюн айтсакъ, алимле  аны белгилерин эслеялмайдыла.

Кеслеринде бу аурууну абаданла, асламысында, сунмай тургъанлай табып къоядыла – не больницада жатхан кезиулеринде, анализ бергенде, не башха ауруларына къаратыр ючюн, поликлиникагъа баргъанда. Бу тюрлю затха уа адамла тийишлисича магъана берирге керекдиле: ауруу не къадар эртте табылса, аны багъаргъа, артда кёргюзтюрюк къыйынлыкъларына жолукъмазгъа аллай бир тынч боллукъду.

Кесигизге эс буруп тынгылагъыз. Сизни къаллай белгиле сагъайтыргъа керекдиле?

- Сиз сунмай тургъанлай къарыусуз, бютюнда бек  ариу кир алада, болуп къаласыз.

- Сизни суусаплыкъ къыйнагъанлай турады, ауузугъуз къургъакъсыйды.

- Кезиуден-кезиуге тер басады, санларыгъызны къарыусузлукъ ийлейди.

- Кеси керегигизни этерге терк-терк барасыз.

- Ашха ачыласыз.

- Сиз биле-биле семире неда арыкъ бола башлайсыз.

- Сизни къылыгъызгъыз бузулады, тёзюмсюздю, терк ачыуланыучу боласыз.

Бу белгиледен къайсысын да сезгенигизлей, врачха кёрюнюгюз, къаныгъызда, бал туз къаллай бир болгъанын билир ючюн, анализ этдиригиз. Ач къарангылай алыннган къаныгъызда глюкоза къаллай бир болгъанын тёрели глюкометрни болушлугъу бла билирге боллукъду, алай бла уа, саулугъугъузгъа къоркъуу тюшгенин бла тюшмегенин тохташдырыргъа онг табылады. Алай къанда бал туз бир кезиучюкде кёбейирге да боллукъду, сёз ючюн, юсюнде аш-азыкъ, ичги да кёп жыйылгъан хант къанганы артында иги кесек заманны олтургъандан, неда къаныгъызны бек бузгъан бир осал ишге жолукъгъандан сора.

Керти болум къаллай болгъанын тюз тохташдырыр ючюн, глюкированный гемоглобинни тынгылы анализин этерге керекди, бу арт 2-3 айны ичинде сизни къаныгъызда бал туз къаллай бир болгъаны алай бла тохташдырыллыкъды. Ол мардадан (бир литрде 6 ммольдан) артыкъ эсе, сизде диабетни экинчи тюрлюсю (типи) барды. Алай эсе уа, энди хар зат да сизни кесигизни жашау халыгъызгъа кёре боллукъду-аны иги да тюрлендирмей жарарыкъ тюйюлдю. Сизден врачла бек алгъа ашарыкъланы айыртлап хайырланыуну излерикдиле-ауур, кючлю ашарыкъланы ашаргъа жарарыкъ тюйюлдю, сизге не къадар кёп къымылдаргъа керек боллукъду.

Артыкъ бал туздан къаллай къоркъуу чыкъгъаныны юсюнден да айтайыкъ. Къанда глюкозаны мардасын диета, жюрюу, женгил ишлени этиу бла тап халгъа келтиралмай эсегиз, врач сизге бал тузну азайтыучу дарманланы берликди, анда да болушмасала уа, инсулинден уколла этдирирге тюшерикди. Бал тузну къанда къаллай бир болгъанын къаты контрольда тутаргъа нек керекди?

Къанда бал туз мардасындан артыкъ болса, бек алгъа ууакъ къан тамырчыкъла-капиллярла - къыйналадыла. Къан этге сингмейди, этни клеткалары тунчугъуп къаладыла. Диабет-2 аурууну бек осал ишлери адамны чархыны аллай жерлеринде башланадыла.

Жюрекде къан жетишимли болмаса, инфарктдан аурургъа уллу къоркъуу чыгъады. Мыйыгъа къан аз барса уа, инсульт башланып къалыргъа къоркъуулуду. Бюйрекле ауруп къалыргъа (нефропатия), кёзле да къыяулу (арталлыда кёрмей) окъуна къалыргъа да къоркъуу чыгъады кёзде клеткалада къанны азлыгъындан. Аякълада-бутлада къан тамырлада къан жюрюмесе уа, трофика жарала, аланы ызларындан а гангрена ауруу да чыгъадыла, алай бла уа, жарсыугъа, саусузну аягъын, бутун окъуна кесип кетерирге тюшеди. Алай диабетик, кесин къолгъа алса, саулугъун сакъларгъа бек сюйсе, аллай палахладан къутулургъа боллукъду.

Ауруу миллионла бла адамланы, ол санда ишлерге керекли жашла эм къызла да болуп, иелей эсе, къыйын социальный проблема чыгъады. Битеу айныгъан къыраллада диабетден ауругъанланы керек дарманла эм къанда бал тузну ёнчелеучю приборла бла къырал кеси хакъсыз жалчытады. Бизде да бардыла ол тюрлю федеральный программала.

Дуния илму диабетни хорлауну мадарларын излеп онла бла жылланы ичинде кюрешеди. Бек кёп дарманла жарашдырылгъандыла, ауруу къалай айныгъанын билиуню механизмлери да ачыкъланнгандыла. Алай бу аурууну хорларгъа алыкъа къолдан келмей турады. Тинтиучюлени бизни ата журтлубуз Александр Чибалин эм Стокгольмда Каролина институтда ишлеген Джулиан Зейрат башчылыкъ этген халкъла аралы къаууму ачыкълагъан жангычылыкъ саусузланы умутлу этгенди. «Сеее» журнал билдиргеннге кёре, ол къауум тапхан фермент клеткаланы глюкозаны бла жауланы эритиу жаны бла ишлери ючюн жууаплыды. Аны бла бирге уа тинтиучуле ол ферментни чыгъыуун жалчытхан генле къайсыла болгъанларын да билгендиле.

Ферментни аты къыйын айтылгъан эм узун сёздю – диацилглицерокиназа – дельта, къысха айтылгъанда уа – ДГК-дельта. Дагъыда ачыкъ болгъаныча, бу фермент жетишмесе, инсулин глюкозаны клеткаланы ичлери бла ётюуюн жалчыталмай къалады. Жаула уа ол ферментсиз эримейдиле, жер-жерлеге жыйылып къаладыла – семизлик алай бла чыгъады.

Клеткада фермент къаллай бир болгъаны да къанда глюкозаны азлыгъы-кёплюгю бла байламлыды: ол къанда не къадар кёп болса, фермент аллай бир аз болады, ол себепден а адамны чархы тап ишлеялмайды. Ферментлери аз этилген чычханланы солууларында кислород, адамланы бла жаныуарланы чархларында веществоланы бир бирлерине къошулууларын жалчытыуда бек уллу магъанасы болгъан зат-жетишмей башлайды.

Алимле бек керекли ферментни адамны чархында жаратылыуун жалчытыуну амалларын къадалып излейдиле. Алай тинтиучюлени ол жаны бла жангычылыкъларын хар ким да бусагъатда окъуна хайырланыргъа боллукъду. ДГК-дельта адамны чархында тийишлиси тенгли бир жыйышдырылыр ючюн, хар ким да къолундан келгенича,  кючню-къарыуну излеген ишлени этерге керекди. «Ол себепден а, – дейди Александр Чибалин, – диабетден багъыуну бусагъатда бек хайырлы амалы не къадар кёп къымылдауду. Алай этген адамны къанында бал туз азаяды, чархыны клеткалары инсулинни излемлерине бойсунадыла, глюкозаны кёп ёлчемледе «кюйдюредиле».