Минги тауну тийресинде, тауда да жашау тохтаусуз къайнайды

Минги тау, Элбрус. Бу таугъа, тарыхла айтханнга кёре, адам онсегизинчи ёмюрде биринчи кере ёрлегенди. Болсада андан бери ары бек кёпле чыкъгъандыла. Аланы араларында атла, аякълары болмай, арбалада олтургъан адамла, папуш, къаз, къой да, мотоцикл бла ёрлеген да болгъанды. Аны тёппелерине чыкъгъанланы араларында бу жерлиле, узакъ эмда жууукъ тыш къыралладан келгенле, уллу къырал къуллукъчула, космонавтла, белгили алимле, спортну усталары да бардыла. Бюгюн, бюгече да адамла Минги  таугъа ёрлер ючюн  къайдан да келедиле. Аны бла ёхтемленедиле. Къысхасы, Минги тауну тийресинде, тауда да жашау тохтаусуз къайнайды.

Минги тауну кесини сейирлик тарыхы барды. Аны уа ким да билемиди?

* * *

1813 жыл. Оруслу академик Вишневский Минги тауну бийиклиги 5421 метр болгъанын, биринчи болуп белгилегенди.

* * *

1820 жыл. Минги тауну тёппесине Жаппуланы Жатчы ёрлейди.

* * *

1829 жыл. Киллар Хаширов, генерал Г.А.Эмануэльни экспедициясын ашырып, Минги таугъа чыкъгъанды.

* * *

1868 жыл. Сотталаны Ахыяны къатышуу бла ингилизли Дуглас Фрешфильдни башчылыгъында экспедиция Минги тауну кюнчыгъыш жанында тёппесине ёрлейди.

* * *

1874 жыл. «Сууукъ Кавказ» деген китапны автору Ф.Гровенинни башчылыгъында  ингилизли альпинистле Минги таугъа ёрлейдиле.

* * *

1875 жыл. «Кавказ тауланы геология тинтиу» (Минги тауну картосхемасы бла) деген китап чыгъады.

* * *

1884 жыл. Венгерли альпинистлени къаууму Мариц Деши бла бирге Минги таугъа ёрлейди.

* * *

1889 жыл. Унгери-Интерберг, Минги тауну кюн батхан жанындан, айырысы бла келип, Малка ёзеннге, биринчи болуп, ётгенди.

* * *

1820-1896 жылла. Оруслу аскер топограф эм альпинист А.В. Пастухов Минги тауну кюнбатыш эм кюнчыгъыш тёппелерине чыгъады, аны бла Минги тауну тинтиуге биринчи жол салады.

* * *

1901 жыл. Готоррид Меоцбахер эм Людвиг Пуртчеллер жол кёргюзтюучюледен экеулен бла Минги тауну кюнбатыш жанына ёрлейдиле. Бу таугъа чыгъыу башланнганлы, Терскъолдан тебиреп, тёппесине дери бек къысха заманны - сегиз сагъатны ичинде, биринчиле болуп, ала жетгендиле.

* * *

1907 жыл. Геолог В.В. Дублинский Минги тауда эм Минги тауну тийресинде илму геология тинтиулерин башлайды.

* * *

1909 жыл. 3200 метр бийикликде Кавказ тау общество беш адамгъа жери болгъан жер юйчюк ишлейди. Ол революциягъа дери Минги тауда биринчи къурулуш эди.

* * *

1910 жыл. Швейцариялы альпинистле Гуш эм Де-Рами Минги тауну эки тёппесине да бир кюннге ёрлейдиле.

* * *

1911 жыл. Биринчи кере Минги тауну тёппесине жылны ичинде он альпинисти болгъан къауум ёрлейди. Аладан тёртюсю тыш къыраллыла эдиле.

* * *

1911 жыл. Минги таугъа белгили революционер эм къырал къуллукъчу С.М. Киров ёрлейди.

* * *

1914 жыл. В.В. Дубянскийни «К петрографии Элбруса» деген ат бла геологиядан классикалы китабы дуния жарыгъын кёреди.

* * *

1925 жыл. Минги тауну бузларын тинтиуню башланнганыды.

* * *

1925 жыл. Г.Н.Николадзени башчылыгъында Минги тауну тёппесине биринчи онтогъуз совет альпинист ёрлейдиле.

* * *

1925 жыл. Биринчи совет тиширыу А. Джапаридзе Минги тауну башына чыкъгъанды.

* * *

1927 жыл. Белгили аскер комиссар Н.В. Крыленко Минги таугъа биринчи кере ёрлейди.

* * *

1928 жыл. Правительстволу комиссия Минги тауну гара сууларын тинтгенди.

* * *

1929 жыл. «Кругозорда» къыркъ адамгъа жери болгъан агъач юй туризмни эм экскурсияланы обществосуну ахчасына ишленеди.

* * *

1931 жыл. Профессор В.А.Конопасевични башчылыгъында таугъа лыжала бла чыгъыу биринчи кере къуралгъанды. Бешеулен айырыдан тебиреп, тауну башына дери баралгъандыла.

* * *

1932 жыл. 4200-метрлик бийикликде, туристлеге эм альпинистлеге деп къыркъ жери болгъан юй – «Онбиреуленни ышыгъы» ишленнгенди.

* * *

1933 жыл. Минги тауну айырысында 5300-метрлик бийикликде, альпинистлеге деп «Седловина» деген бийик тау ышыкъ ишленеди.

* * *

1933 жыл. Тегенеклиде альпинист кадрланы хазырлап башлайдыла.

* * *

1933 жыл. Пятигорскеде хауа болумлагъа къарагъан бюрону таматаларыны башчылыгъы бла Минги тауда 4300 метр бийикликде метеостанция къуралгъанды. Анда, биринчиле болуп, къышда В. Корзун, А.Гусев, А. Горбачёв ишлегендиле.

* * *

1934 жыл. СССР-ни Илмула академиясыны Биринчи комплекс Элбрус экспедициясы кесини ишин башлайды.

* * *

1935 жыл. Минги таугъа къыш кезиуде биринчи тиширыула – Орджоникидзе шахардагъы педагогика институтну студентлери: А. Аракелян, А. Полтораднева, М. Свешникова, З. Родкина, Е. Чихрадзе – ёрлейдиле.

* * *

1937 жыл. Бир ненча альпинист Минги тауну тёгерегине 3000-4000 метр бийикликде айланып чыкъгъандыла.

* * *

1939 жыл. Москвадан келген слаломчу В. Гиппенрейтер Минги тауну башындан «Онбиреуленни ышыгъына» дери, биринчи болуп, лыжала бла тюшеди.

* * *

1943 жыл. Аскерчи альпинистлени Кавказны къоруулаугъа къатышхан къаууму, февраль айны онючюнчю эмда онжетинчи кюнлеринде Минги таугъа ёрлеп, аны башындагъы фашист штандартланы бир жанына быргъап, аланы орунларына СССР-ни Къырал байрагъын орнатхан эдиле.

* * *

1950 жыл. Минги тауну кюнбатыш тёппесинде АРМС автометеостанция орнатылады.

* * *

1957 -1958 жылла. Минги тауну бетинде, халкъла аралы география жылны программасына кёре, уллу илму ишле бардырыладыла.

* * *

1960 жыл. Къабарты-Малкъарны 40-жыллыгъыны намысына Минги таугъа чыгъыугъа 1395 адам къатышадыла.

* * *

1963 жыл. Чегет таугъа элтген биринчи канат-кресло жол хайырланылыргъа бериледи. Аны узунлугъу 1600 метрди.

* * *

1963 жыл. Спортну устасы А.Берберашвили Минги таугъа мотоцикл бла чыгъады.

* * *

1966 жыл. «Ми-4» вертолёт Минги тауну кюнбатыш жанында тёппесине биринчи кере къонады. Пилотла А. Рахманов эм М. Хасаншин эдиле.