Батырны эки сыйлы кюню

Кёнделенчи жаш Атмырзаланы Магомет эки урушну жигитиди. Батыр танкчы Финляндия бла эм фашист Германия бла урушлада чынтты патриот болгъанын кёргюзтгенди, кёп аскер саугъалагъа тийишли болгъанды. Халкъыбызны махтаулу жашына быйыл 110 жыл толлукъ эди. Аны юсюнден ЗАНКИШИЛАНЫ Хусей жазгъан очеркин басмалайбыз.

Мен хапарын айтыргъа сюйюп, Нальчикде жашагъан Атмырзаланы Хажибекирни жашы Магомет эки урушха къатышханды. Къыркъынчы жылда акъ финнлени ууатханланы сатырында, 1945 жылда уа Эльбада америкалыла бла тюбешген совет солдатланы къауумунда болгъанды.  Атмырза улу Гитлерге къажау блокну союзниклери бла тюбешген кюнюн ёмюрде да унутурукъ тюйюлдю. Мени бла ушагъында ол былай эсгереди:

«Башха болмай, сабийлеча къууаннганыбыз эсимдеди. Къууанмай а... Ала да, биз да ол тюбешиуге узун, къанлы жол бла баргъанбыз. Уллу эм гитче черекледен ётюп, кюйсюз къаты сермешледе ёлген шуёхларыбызны агъач талалада, жол жанларында асырай. Орус аракъыгъыз бармыды? — деп сордула америкалыла. Болмай а, деп, мен танкыма чапдым, анда бир ненча «Московский» шешабыз бар эди. Тюбеширигибизни билип хазырлагъан эдик. Ала да чыгъардыла аракъы шешала. Олтурдукь да, ичдик. Эльбаны жагъасында — Берлинден 129 километр кюнбатыш табада. Ма алай белгилеген эдик биз союзникле бла бирге Хорламны байрамын. Андан бери жарым ёмюр озгъан эсе да, ол тюбешиу мени кёз аллымдан кетмейди. Къол тутушханыбызны, бир бирибизни къучакълагъаныбызны унутмайма».

Ол 1916 жылда сентябрьде туугъанды. Кюз артыны жылыуу артыкъ да хычыуун кёрюннген, чапыракъ саргъалып башлагъан заманда. Алай табийгъатны сууукъ туманлы, шулпулу кюнлери да боладыла. «Жашау да, сермешча, къыйынды», - деп бош айтмагъанды поэт. Атмырза улу жашау тынч болмагъанына сабийликден окъуна тюшюннгенди. Къой кютгенди, бичен чалгъанды, башха юй жумушланы этгенди. Ингирде, айран бла гыржындан тоюп, арбазда кюн узуну кюн тыякълары жылытып тургъан ташха олтуруп, Кёнделен сууну тауушуна азмы тынгылагъанды, кёкде жаннган жулдузлагъа азмы къарагъанды...

Бир-бирледе уа, къойланы баугъа ургъандан сора, анасыны эгечи уста къобузчу Шахризаннга барып, анга къобуз сокъдуруп, тепсерге юйрениучю эди. Алай окъууну да унутмагъанды. Жетинчи классны ахшы белгилеге бошагъанды, Комсомолну райкомуну школ бёлюмюнде ишлерге аны иги окъугъаны  ючюн алгъан болур эдиле. Анда Залиханланы Магомет бла бирге ишлейдиле, аны бла шуёх болгъанды. Эки Магометни шуёхлукъларыны къатылыгъы уруш отунда сыналгъанды.

Аланы аскерге 1938 жылда биринчи сентябрьде чакъыргъандыла. Залихан улу ол заманда комсомолну Эльбрус райкомуну секретары эди. Атмырза улу уа — партияны район комитетини биринчи секретарыны болушлукъчусу. Жашла аланы бир аскер бёлюмге жиберирлерин тилейдиле. Аланы тилеклерин толтурадыла. Рязаньда полковой школну бошагъандан сора уа,  биягъы бирге болууну къайгъысын этедиле эм экиси да бир танк экипажгъа тюшедиле.

Кишилик, батырлыкъ сыналыр кюн да жетеди. Финляндия бла уруш башланады. Ол урушну ким ачханыны юсюнден шёндю тюрлю-тюрлю хапарла жюрюйдюле. Алай агрессор ким болгъанын тохташдырыу бизни ишибиз тюйюлдю. Биз айтырыкъ – ол сууукъ къыш батыр танкчыла Атмырзаланы Магомет бла Залиханланы Магомет командованияны буйругъун, туугъан журтну аллында кеслерини борчларын намыслы толтургъандыла. Танкны командири Залихан улуну  бла механик-водитель Атмырза улуну жигитликлерини юсюнден 1940 жылда «Большевик» журналны ючюнчю номеринде былай жазылгъанды:

«Кёп болмай шуёхла сермешге къатышхандыла. Душман кёпюрню чачдырып, ол жанындан кючлю от ачханлай тургъанды. Аскер бёлюмню командири акъ финнлени дотун жокъ этерге буйрукъ бергенди. Ол буйрукъну Атмырзаланы Магомет бла Залиханланы Магомет толтургъандыла. Шуёхла, душман дотну жокъ этип, жаяу аскерчилеге алгъа барыргъа жолну ачхандыла. Акъ финнле шинжили темир буруу салгъандыла, тёгерекде урула къазгъандыла, танкланы тыяр мурат бла кёп тюрлю мадарла этгендиле, болсада Атмырза улу жюрютген танк тохтаусуз алгъа баргъанды...»

Журналда айтылгъанына бу затны къошаргъа боллукъду: акъ финнле бла этген жигитлиги ючюн Залиханланы Магомет Къызыл Байракъны ордени бла саугъаланнганды. Атмырза улуну уа нек эсе да «унутуп» къойгъан эдиле.

— Карелияда къаты сермешле бара эдиле, — деп хапар айтады ол.

— Душман артха бурулады, биз а аны ызындан сюребиз. Къалын бузну юсю бла барабыз. Алгъа итиннген къызыулугъумда мен бузну жукъа, къоркъуулу жерлери да болгъанын унутхан эдим. Алай а танк машинаны кётюрмей, бир палах болмай къалгъы эди  деп,  андан къоркъа эдик да, къоркъгъаныбызгъа тюбейбиз. Буз жарылып, танкыбыз суу тюбюне кетеди. Андан арысы эсимде тюйюлдю. Жаланда госпитальда эс жыйгъанымы унутмагъанма. Врачланы бир бирге «ёллюк тюйюлдю» дегенлери да къулагъыма чалыннганлай къалгъанды.

Иш къалай болгъанын артха манга аскерчи шуёхларым айтхан эдиле. Танкны суудан чыгъаргъандыла, командирден сора ичинде жаны болгъан жокъду, деп алай суннгандыла. Бизни уа, экипажны юч членини, жиляуубузну этип башлагъан эдиле. Къайсы эсе да, мени къымылдагъанымы эслеп, «сауду!» деп къычырдыла. Мени мычымай госпитальгъа жетдирдиле, анда тёрт ай бла жарым жатама. Андан бери кёп заман озгъанды, алай мен ол кюн ёлген танкчыланы, сары чачлы оруслу жашланы бюгюн да унуталмайма.

...Финляндия бла мамыр келишимге къол салынады, Европада экинчи дуния урушну оту жана эди. Фашист Германия Совет Союзгъа чабылыууна энди ишеклик къалмагъан эди. Аны себепли уа кюнбатыш чекледе къорууланыу ызла къурауну мадарлары этилгендиле. Болсада агрессоргъа иги хазырланып тюберге къолдан келмегенди. Ары дери бир ыйыкъгъа алгъа Совет Союз бла Германия аланы араларында этилген келишимге кертичи боллукъларыны юсюнден ТАСС битеу дуниягъа билдиргенди. 1941 жылда 22 июньну кечесинде окъуна Совет Союздан мирзеу элтген эшелонла Германияны жанына ётгендиле.

Уруш башланнган кюн Атмырза улу Рязань областьда аскер лагерьледе эди. Ол гитлерчиле бла биринчи кере Сено шахарны къатында тюбешгенди. Танк взводха не амал бла да бизни аскерчилерибиз жетгинчи душманны аллын тыйып турургъа буйрукъ болду. Танкчыла кече узуну тамбла эрттенликде боллукъ сермешни къайгъысын этип турдула, онг болгъаныча хазырландыла. Танг аласында уа мотор тауушла эшитилдиле. Бир кесекден тёрт танк эм аланы ызларындан келген мотоциклле кёрюндюле. «Фашистлени иги жууукъ келмеге къоюп, андан сора атып башларгъа керекди», — деп эсгертди взводну командири. Бугъунуп тургъан совет танкланы эслемей, гитлерчиле бизникилени позицияларына къаршы жууукълашадыла. Магомет бла аны нёгерлери фашистлеге топладан от ачдыла.  Алда келген гитлерчи танк бузулуп тохтады, дагъыда бир кесекден экинчи, ючюнчю танкны да къара тютюнлери чыкъды.  Алай немецлиле алгъа мыллыкъ атханларын къоймайдыла. Душман топ-окъ Атмырза улуну танкына тиеди, механик-водитель ёледи, Магометге уа ауур контузия тюшеди. Госпитальда врачла аны жашауун сакълар ючюн кёп кюрешедиле эм иги этедиле. Алай контузияны зараны толусунлай кетип а къалмайды.

Ол сермешде Атмырза улу чынтты жигитлиги эм аскер усталыгъы бла айырмалы болгъанды. Аны юсюнден аскер бёлюмюню командованиясы Магометни ата-анасына жиберген, танк полкну командири  майор Крупский эм комиссары Веркович къол салгъан письмода былай айтылгъанды: «Бизни къыралгъа билмей тургъанлай чапхан къанлы фашист бандала бла сермешледе сизни жашыгъыз Атмырзаланы Магомет чынтты кишиликни эм батырлыкъны кёргюзтгенди. Ол душман бла къаты сермешеди, уруш этерге усталыгъы бла айырмалыды. Юч фашист танкны бузгъанды. Энчи юлгюсю бла солдатланы кёллендиргенди.

Гитлерчиле бла сермешледе кёргюзтген кишилиги эм батырлыгъы ючюн сизни жашыгъыз Къызыл Байракъны ордени бла саугъаланнганды. Энди боллукъ сермешледе да ол сизни ючюн, эркинлик ючюн, совет халкъ ючюн душманнга къажау къаты кюреширигине ийнанабыз. Сизни жашыгъызча солдатла бизни аскер бёлюмюбюзню ёхтемлигидиле. Аны урушда этген жигитлиги чынтты патриотизмни эм кесини борчуна кертичиликни юлгюсюдю. Ата журт урушну жигитлерине хурмет эм махтау».

...16-чы танк бригадада Магомет кючлю «КВ» танкны командири болады. Душман топ-окъла ол танкны къалын бронясын тешалмагъандыла. Атмырза улуну танкында топ-окъла тийген 120-дан артыкъ ыз болгъанды. «КВ»-ны экипажы уа немецлилени кёп техникаларын ууатханды, иги кесек адамларын къыргъанды.

Сермешледен биринде Магомет жангыдан ауур жаралы болады, госпитальда алты ай жатады. Иги болгъандан сора аны Волхов фронтха жибередиле. Алай бу жол анга танк бермейдиле, саулугъунг иги тюйюлдю, бронепоездни бронеплощадкасыны командири болургъа уа жарарыкъса, дейдиле.

Фронтда аскерчиле къуллукъну кеслери сайламайдыла, командование къайры жиберсе, ары барадыла. Атмырза улу ол затланы билмеген адам тюйюл эди, аны себепли уа командованияны буйругъуна бой салмай не амалы бар эди. Бронепоездни артиллериясы гитлерчилеге кёп халеклик салгъанды, Магомет аны экипажы бла бирге кёп сермешлеге къатышханды.

Кюнле, айла, жылла озадыла, Атмырза улуну да уруш этерге усталыгъы ёсе барады. 1942 жылда майдан 1944 жылда апрельге дери ол танк взводха башчылыкъ этгенди. Ол кезиуде Магомет 29-чу энчи танк бригадада къуллукъ эте эди. Бу бригадада аны Къызыл Жулдузну ордени бла саугъалайдыла, бир кесекден а биягъы жаралы болады. Бу жол да солдат ёлюмню хорлайды, сау болуп, аскер бёлюмге къайтады. Кеси къыралыбызны, Польшаны шахарларын бла эллерин азатлай, алгъа барады, немецлиле бла Кенигсбергни къатында, Одерни жагъаларында сермешеди, Германияны Нойбранденбург, Трептов, Виттенберг эм башха шахарларын бла эллерин алыу урушлагъа къатышады.

Магометни уруш жолу Эльбада бошалгъанды. Туугъан журт гвардияны старшинасы Атмырзаланы Магометни къыралны аллында къыйынына тийишли багъа бергенди. Башында айтылгъан саугъаладан сора да, ол Ата журт урушну биринчи даражалы ордени эм кёп майдалла бла саугъаланнганды.

Урушдан сора Магомет бир талай жылны ичинде Къазахстанны Джамбул областыны колхозларындан биринде бухгалтер болгъанды. Бери къайтхандан сора КъМАССР-ни Министрлерини Советинде Басмада къырал жашырынлыкъланы сакълау жаны бла управленияны цензору болуп пенсиягъа чыкъгъынчы ишлегенди.

Атмырза улуну юйюр жашаууну  юсюнден сагъынмай къойсакъ, хапарыбыз толу болмаз эди. Адамны жашауунда хар зат бир бири бла байламлыдыла: иши, окъууу, юйюрю эм д. а. к. Юйюрде адамла барысы да насыплы эселе, юйюр тамата да ол заманда насыплыды. «Сабийлеринги къууанчын кёр» деген алгъышны хар жерде да кёп эшитирге тюшеди.

Магомет бла Сайхат юч сабий ёсдюргендиле, ючюсю да бийик билим алгъандыла. Тамата къызы Светлана Москвада аш-азыкъ институтну бошагъанды, белгили спортсмен Бекилланы Азретге эрге баргъанды. Жаннет да жашауда кесини жерин тапханды. Къабарты-Малкъар къырал университетни биология бёлюмюн айырмалы бошагъанды. Алий да иш усталыкъны бизни университетде алгъанды.

Ветеран дуниядан кетгенди, энди Уллу Хорламны байрамларын да ансыз белгилейдиле. Алай ол саулагъа Ата журтха кертичиликни, аны къорууларгъа хазырлыкъны, халкъына, сабийлерине, туудукъларына сюймекликни чынтты юлгюсюн къоюп кетгенди.