Ата-бабаларыбыздан къалгъан хазнаны байыкъландыра

Бир ненча жыл мындан алгъа редакцияны жумушу бла  Къарачай-Черкес Республиканы бир ариу жерине - Бал чучхурлагъа - барама. Анда къол усталаны кёп тюрлю ишлери кёргюзтюле эдиле. Болсада мени эсим а Салпагъарланы Мурат къурагъан кёрмючге бурулгъанды. Анда жаш тиширыула жюрютген жюзюкле, сыргъала, билезикле, шынжырла, дагъыда алагъа ушаш кёп башха, сейирлик затла бар эдиле. Кёрмючге келген ким да, аланы къатында тохтап, иги кесекге дери кетмей, сюеле эди.

Малкъарда бла Къарачайда не заманда да бек сыйлы усталыкъладан бирине темирчиликге хунерлик саналгъанды. Тиширыула омакълыкъгъа жюрютген ариу затланы хазырларгъа къолундан келгенни дебери да бийикде жюрютюле  эди. Бюгюнлюкде да ол искусство сауду. Аны бла фахмулу жашла кюрешедиле. Аладан бириди Салпагъарланы Мурат. Ол, Къарачай-Черкес Республикада, Ючкекенде, кесини мастерскоюн ачып, бир къауум жылдан бери ишлеп турады. Жаш башчылыкъ этген «SAL-PAGAR» ювелир ательеге бюгюн заказ этер ючюн, кёп адам келеди. Уста Кремль дворецде бардырылгъан СКФО-ну халкъларыны искусстволарыны усталарыны биринчи фестивальларына, «Крокус Экспо» халкъла аралы кёрмючле арада «Золотой глобус» деген эришиуге да къатышханды. Кеси да КъЧР-ни Халкъ жыйылыууну (Парламентини) президиумуну Сыйлы грамотасы бла саугъаланнганды.

Муратны аппасы агъач уста эди да, кеси къолу бла сейирлик затла ишлеп тургъанды. Анасы Асият, хунерли художникча, сурат ишлейди, ариу миллет  накъышланы  да салады. Жашын бу усталыкъгъа юйренирге да ол кёллендиргенди. Адамны бир ишге тартылыуу кёбюсюнде сабийлигинден келеди. Мурат да суратлау искусствогъа гитчелигинден итиннгенди. Ташчыкъла бла ойнагъан а аны жаны-тини эди! Бир оюнчакъ жюзюкле, сыргъала тапса, аланы ташчыкълары жерлеринде къалай тура болурла деп, тартып, чыгъарыргъа кюрешгенди. Беш жылны художестволу школгъа жюрюп, сурат ишлерге юйреннгенди. Ювелир болургъа уа эсине сунмай тургъанлай келгенди.

Ставропольда энчи училищени жаш «Дизайнер ювелирного изделия» деген бёлюмюн 2006 жылда бошагъанды. Биринчи кезиуде окъууда къыйналгъаны ючюн къоюпму кетейим деп кёп кере болгъанды. Тутхан ишинг, кесинг сюйгенча, бир жолдан тап болуп къаллыкъ тюйюлдю. «Тёзген тёш ашайды» деген сёз бошдан жюрюмейди халкъда. Кече-кюн демей, арымай-талмай, Мурат, сурат салып, артда уа аладан сейирлик ариу затла ишлеп, усталыгъын ёсдюргенди. Солуу заманда суратла этип келирге буюргъанларында, жаш онусуну орунуна отузусун хазырлап тургъанды. Каникулла жетип къаладыла да, мастерскойгъа барып ишлер онг болмайды деген жарсыу окъуна алыучу эди жюрегин. Аллахдан келген хунер а жаш устагъа тынчлыкъ бермегенди. Студент жылларында ишлеген затларын бу  сагъатда барысын да сыргъала, жюзюкле, боюнсала, билезикле  этип чыгъаргъанды. Биринчиден, диплом ишин жарашдырып бошагъан эди да, ол а андан арысында да жангы жетишимлеге кёллендиргенди. Омакъ колье бла уста тёрт айдан аслам заман кюрешгенди. Ол 1500 багъалы таш бла жасалыпды. Къуру аланы салыргъа окъуна бир ай кюреширге тюшгенди.

«Окъуугъа кирген биринчи жылларымда кетип къалыргъа да кёп болгъанма, - деп хапарлайды жаш. – Алай, салгъан къыйынымы къызгъанып, кесими кёлсюзлюгюме айып эте, дагъыда жангыдан ишлеп тебирей эдим. Бир солуу кюнюм болмагъанды ол заманда. Мастерскойгъа кирирге онг тапмасам, олтуруп, сурат салып, эскизлеге кёре багъырдан заготовкала хазырлап тургъанма». Анга заказ бла келген экинчи быллай затны этмезсе деп тилесе, анга да угъайы жокъду. Нек дегенде ювелир ишле жангыз бир экземплярда болсала, бютюнда сыйлыдыла.

Муратны къолундан чыкъгъан къаллай затла да , сёзсюз, ариудула, багъалары да бек бийикди. Алай ол чырмау тюйюлдю алтындан, кюмюшден, накъут-налмасдан къолларын, боюнларын, къулакъларын жасап айланыргъа сюйген къызлагъа. Хар бери келген жюреги ыразы болгъан бир зат тапмай кетмейди. Аланы жарашдырыргъа материалны уа тюрлю-тюрлю жерледен келтиредиле: бриллиантланы Якутиядан, жаухар ташла бла перламутрну Къытайдан, опалны Австралиядан. Топаз, аметист, рубин, сапфир, изумруд а Ставрополь крайда да табыладыла.

Биринчи заманлада  Салпагъарланы Муратны ишлерини магъаналарын кёпле ангыламагъандыла. Жылла оза баргъанлары бла уа заказла кёпден-кёп бола тебирегендиле. Энди уа аны жарсытхан - заман жетмегениндеди. Бусагъатда жашха Къарачай, Черкесск, Нарсана шахарладан, Къабарты-Малкъарны кёп эллеринден да  терк-терк заказла  келедиле. Кеси жетишмегенде, ишге жаш адамланы алып, юйретирге да кюрешеди. Алай, не медет, бу фахму Аллахдан тюйюл эсе, юйреталлыкъ тюйюлсе! Алай бла, болушлукъчу да табалмайды бизни жигитибиз.

- Мен студент заманымда мода журналланы сатып алып, аланы аллындан ахырына дери тинтип чыгъыучу эдим. Кюлсегиз да, анда тиширыуланы омакъ затларына къарамай, саулай дуниягъа атлары белгили кутюрьелени коллекцияларына бургъанма эсими. Бир гитче затчыкъны окъуна ычхындырама деп, алай юйреннгенме. Ала тиширыугъа жаланда жыйрыкъ кийдирип къоймайдыла, тыш сыфатын толусунлай къурайдыла. Мен да ол фахмугъа юйренир ючюн, кёл салып кюрешгенме. Алай бла «Астрал» коллекциямы жарашдыргъанма. Анда бир энчи философия оюм жокъду, жаланда геометриядан чыкъгъан формалача ишленнгендиле ол затчыкъла, - дейди жаш.

2008 жылда Мурат, кеси да билмей тургъанлай, бир жангы коллекцияны къурап къойгъанды. Ол заманда хар ким да сюйюп къарагъан «Властелин колец» жомакъгъа аны да кёзю жетеди. «Сёз бла айтып ангылатмазча, бир сезимле келген эдиле башыма, - дейди ол. – Ауузум ачылып, анда жигитлени башларында диадемалагъа, балконлада темирледен этилген парапетлеге къарап тургъанма. Сагъыш эте келип, «Эльфы» коллекциям алай жаратылгъанды. Этиучюмча, суратла салып тебирейме. Ол бек уллу, къыйын да жыйымдыкъ болгъанды. Кёбюсюнде алтын бла кюмюшден этиледиле ала. Къара тюрсюнлени да хайырланмайма, ташланы уа бек ариучукъларын, гитчечиклерин салама. Бу ызны кёпле орта ёмюрню стили бла тенглешдиредиле. Мен къарагъан кинолада жангызда диадемала бар эдиле. Жюзюклени, сыргъаланы, боюнсаланы, билезиклени уа кесим къурагъанма», - деп чертеди уста.

Темирни юсюнде салгъан оюуланы Мурат кеси чыгъаргъанды. Анга дери ол рифленияны бир адам да билмегенди. Кертисин айтханда, аллай омакълагъа, башха тиширыулача, эс бёлмейме, алай Салпагъарланы жашлары этген «оюнчакъла» уа мени да сейирге къалдыргъандыла. Сыйлы темирни бла ташланы бойсунууларына мен да тюшюп къалдым дерча да болгъанма. Алагъа тийгенимде, келген сезимлерими айтып берген да тынч тюйюлдю! Андан сора уа ол «Аланла» деген коллекция бла кюрешгенди. Аны да адамла бек сюйюп аладыла. Уллу алтын неда кюмюш затланы юслеринде Мурат ташладан бир башха тюрлю амал бла тукъум тамгъаланы салады. Аллай жюзюклени уа эр кишиле сюйюп аладыла. Андан сора да, бусагъатда уста жаш «Фантазия» бла «Дельфины» коллекцияны хазырлагъанды.

Алай бла жылны ичинде 30-35 затдан къуралгъан эм азындан бир коллекцияны жарашдырып чыгъарады. Законнга тийишлиликде, хар ювелир да кеси этген затланы къырал пробагъа жиберирге борчлуду. Ростовдагъы пробирный палата Салпагъарланы Муратха да бергенди аллай шагъатлыкъ къагъыт. Къарачайда  сурат алыучу  къыз Болатланы Людмила белгилегеннге кёре, саулай алып айтханда, къарачай-малкъар халкъны тёрели искусствосу миллет культурада энчи жерни ала, халкъны эстетика сезимлерин айнытыугъа уллу къошумчулугъун салады. Суратлау искусство толусунлай бир сейирлик оюуладан къуралыпды. Ол хунерде халкъ чыгъармачылыкъ бла кюрешгенле бийик жетишимле болдургъандыла. Ала бир башхагъа ушамагъан, халкъны кесини энчилигин кёргюзтген оюула къурагъандыла. Халкъ чыгъармачылыгъыбыз чексиз байды бизни. Ата-бабаларыбыздан къалгъан хазнаны сакълап, кесибиз да къоша, андан ары да айныта барыргъа борчлу болгъаныбызны унутургъа жарамагъанын энтта да бир кере чертирге тийишлиди.