«Сютде эки жюзден артыкъ къыйматлы зат барды»

Кюн сайын ичген сютюбюз  ёмюрлени теренинден келген бек сыйлы ашды. «Агъынг бармыды», «таякъны агъартырыгъынг а бармыды» деп, таулула сютню атын букъдуруп болгъандыла. Белгилисича, бек сыйлы, багъалы затланы  халкъыбызда атларын  кёп айтмагъандыла. Сютню юсюнден  нутрициолог, диетолог Керменланы Кезибан бла ушакъ этгенбиз.

- Сют тынчмы огъесе къыйыныракъмы эрийди аш орунда?

- Алимле айтханнга кёре, сютню къурагъан затла адамны санына-чархына керек мардада да жыйышдырылып, аш орунда тынч эритилинедиле. Анда эки жюзден артыкъ къыйматлы зат барды.

Жыйырма чакълы бир аминокислота (ол санда сан-чарх кеси чыгъаралмагъан, алай анга эмда кереклиле), къыркъдан  артыкъ жау кислота, микроэлемент эм битеу биз билген витаминлерибиз. Алай аны эмда магъаналыларына уа  сюеклени къатылыгъына себеплик этген кальцийни эм этникинден эсе да хайырлылыгъы уллуракъ белокну санаргъа боллукъду.

Жюз миллиграмм сютде 3,5 грамм протеин барды. Ол да эки къауумгъа юлешинеди-казеинле (80 процент) эм уютху белокла (20 процент). Бу продуктха акъ тюрсюнню берген да биринчи къауумду. Алагъа микроскоп бла къарагъанда, кальцийли бла фосфорлу гитче тёгерекчиклени кёрюрге болады.

Экинчилери уа арыкълыкъгъа, субайлыкъгъа итиннгенлени чынтты болушлукъчулары-аминокислоталаны-жыйымдыгъыдыла. Алимлени айтыуларына кёре, была, адамны ич органларыны тёгереклеринде жауну жыйылыргъа къоймай, семизликге чырмаулукъ этедиле.

 -Сютню кимге ичерге тийишлиди?

- Бек алгъа, жюрек-тамыр ауруула эм кёбюуле бла къыйналгъанлагъа  ичерге тийишлиди. Ол сийдикни чыгъарыугъа себепди эмда къан басымны мардасына келтиреди. Дагъыда  сютню   мыйыны тап халда тутар онгу барды. Мюсли, зынтхы неда нартюх  къурмач эм  кёгетле бла стакан сют -  сабийлеге бла ишлеген адамлагъа аламат эрттен ашды.

- Сют суусапны да залим къандырады да?

- Хау, ол алайды.  Ол бийик качестволу белокдан, углеводладан бла электролитледен бай болгъаны себепли, аны  кёгетледен сыгъылгъан суудан, газировкаладан неда бир башха спорт коктейльледен эсе  файдасы асламды.

Андан сора да,  адамны жукъусуна жарарча амалы барды. Ол, аш  орун безни ишлеуюн шошайтып, тынчлыкъ сезимни келтиреди.

- Дагъыда халкъда жюрюген хапар: кофеге сют къошулса, биринчиси магъанасын тас этип къояды, дейдиле.  Алаймыды?

- Кертисинде уа,  была  бир бирлери бла аламат тап келишедиле - кофеин сандан кальцийни жууулуп кетиуюню сылтаууду, сют а аны бу чурумун азайтады.

- Сют бла чабакъ бир бири бла келишмеген продуктладыла  деген  оюм а тюзмюдю?

-Алимлени оюмларына кёре, ол холодильникле болмай, аш -азыкъ терк бузулгъан заманладан бери келген  бош ийнаныуду. Бюгюнлюкде анга уллу магъана берирча тюйюлдю.

- Жаланда жангы сауулгъан сют хайырлыды, деген а?

- Хау, эрттен сауулгъан, башха жангы продуктча,  игиди, аламатды. Алай уллу шахарлада жашагъанла аны къайдан табаллыкъдыла?  Базарда сатылгъан шешаладагъы юй сют эмда цистерналагъа къуюлуп келтирилген  къоркъуулуду: ол орунла кёбюсюнде кереклисича таза тюйюлдюле.  Аны бла бирге уа,  жарыкъ ургъан шешалада кёп витаминле бузулуп къаладыла.

- Абаданлагъа сют ичерге жарамайды, жыл саннга жетгенни санына-чархына ол  тап келишмейди, деген оюмну врачла да айтадыла? 

-Бу кёз къарам кёп къыралда жайылыпды, ол санда Россейде да. Ол оюмгъа  тутхучлукъ этген медицина жаны бла сылтаула уа ахырысы бла да жокъдула. Аны къуралыууна  лактозаны (жаланда сютде табылыннган бал тузну бир тюрлюсю)  кётюралмагъан болум себеплик этген окъуна болур.

Санда-чархда  ол чурум  бешден  жыйырма жылгъа дери къозгъалыргъа боллукъду, алай ол «ауруу» къоркъуулу тюйюлдю: ол тийген адамны бираз къарыны буруп, тынчлыкъ тапдырмай турургъа болады. Алай лактозаны кётюралмагъанла  да  бу биз сёз бардыргъан продуктдан  ахырысы бла да  къачаргъа керекмейдиле - алагъа  уютулгъан сютден жарашдырылгъанлагъа кёчерге тийишлиди неда лактозасы аз болгъан акъны сатып алыргъа.

Къысхасы, жер башында битеу халкълада сют бек сыйлы болгъаны бошдан тюйюлдю.