Ал сатырда болгъанды

Гудуланы Давлетни жашы Солтан Тёбен Чегемде намысы-сыйы жюрюген ветеранладан бири эди.  Уруш жолларыны юсюнден да кёп хапар айтыргъа сюймегенди. Полкну тасхачысы болуп тургъан байрам кюнледе окъуна саугъаларын такъмагъанды. Урушда этген жигитлиги эм энчи буйрукъланы толтургъаны  ючюн «За отвагу»  майдал бла эки кере,  Къызыл Жулдузну ордени бла эки кере, Ата журт урушну биринчи даражалы ордени бла, «Кенигсбергни алгъаны ючюн», «Кавказны къоруулагъаны ючюн» эм башха майдалла бла саугъаланнганды.

Аскерге 1942 жылда 17  мартда онунчу классда окъуй тургъанлай, кетгенди. Бир эллиси  Жазаланы Хамзат бла Прохладнагъа дери барадыла. Алайдан Дондагъы-Ростовха тебирейдиле. Болсада ала баргъан поезд ары жетмейди. Ол шахаргъа немисли самолётла бомбала ата турадыла деп, хапар келгенден сора, поездде баргъан жашланы барысын да Батайскде тюшюредиле. Андан Усть-Лабинскде кичи командирлени хазырлагъан артиллерия школгъа иедиле.

Солтанны биргесине окъугъан Хамзатны гиртчилигин, 500 курсантны ичинде биринчи болуп тизгиннге туруучусун  ротаны командири  хар заманда бирсилеге юлгюге келтирип тургъанды. Къазауатха кирген кюнюнде окъуна душман  танкны кюйдюргенди. 1942 жылда август айны ахырында, Харьковха жетмегенлей, Старобельск  шахарчыкъда, немисли танкала тизилип келе эдиле.

- Бизге тамата лейтенант Борис Фомичев башчылыкъ эте эди. Топ бла бир кере кеси аллыбызгъа, танкала келген жанына атабыз, хайыр болмайды. Экинчи снарядны кесим иги марап жибергенимде, немисли танкагъа барып тийип, аны алайда окъуна жандырады. Ол  урушха къатышхан биринчи сагъатларым эдиле. Танканы келгенин тыйгъаныма кёлленип, жангыдан къарыу къошулгъанча болама. Къысхасы, биз алайда жауну 14 танкасын кюйдюребиз,-деп эсгергенди  ветеран.

Бир кесекден Гуду улу къуллукъ этген аскер бёлюмге Кавказ тауланы тийрелерине тийиширге буйрукъ келеди. Къобан суугъа дери келедиле. Кёпюр бузулуп тургъаны себепли, понтонный кёпюрле ишлеп, аскер сауутларын  бирси жанына ётдюредиле. Ала Туапсе шахарны къорууларгъа керек эдиле.  Аскер бёлюм тургъан жерден узакъ бармай,  дуппур башындан шахар, тюз къол аяздача, алай кёрюнеди. Ол себепден аны къолгъа  этерге немисли солдатла, бизникиле да бек итине эдиле. Ол дуппур ючюн хар кюн сайын да къаты сермешле бардырылгъандыла. Аллай кюнлени биринде Солтанны биргесине къуллукъ этген къарачайлы жаш жаралы болады. Аны ол оруслу Козак Василий бла госпитальгъа элтедиле. Артха къайтып келгенде, биягъы къазауатха киредиле, тюз ол къарачайлы жаш ачыгъан жерде  Гуду улу да ауур жаралы болады…

Жаралары да иги болмай, госпитальда жатып тургъанлай, бир узун офицер: «Сауутну къолугъузгъа алыргъа къарыуу болгъан, тилейме, чыгъып, тизгиннге сюелигиз», - дейди. Кёп сагъыш этмегенлей, Солтан биринчи болуп, чыгъады арбазгъа.  Алай бла 150 адам сюеледи. Ол офицер, тизгинни аллында ары да, бери да бир ненча кере айланып, тёртеуленни айырып, бир жанына алып кетеди. Артиллерия полкну штабына келгенлеринде ангылагъан эдиле аланы тасхачылыкьгъа   деп сайлагъанларын.  Ол кюнден тебиреп Гуду улу, уруш бошалгъынчы сынаулу тасхачы офицерни - Николай Чайканы - оноуунда жюрюгенди. Артда, не къыйын жумушха барыргъа тюшсе да, ол аны биргесине элтип тургъанды, тасхачылыкъ ишде кёп затха да юйретген эди.

Севастополь тийресинде Сапун-Гора ючюн къаты сермешлеге да къатышханды Солтан. Аны бийлер  ючюн къызыл аскерчиле алгъа танкаланы жибергендиле. Алай немислиле аланы бир - бири ызларындан кюйдюрюп бара эдиле. Полкну командири гитлерчиле отну къалайдан ачханларын къысха заманны ичинде ачыкъларгъа Гуду улу болгъан тасхачы къауумгъа буйрукъ береди. Ала,  Сапун-Горагъа  жууукъ барып, жер тюбюнде букъдурулуп тургъан тёрт артиллерия дзотну кёзюлдюреуюкле бла къарап кёредиле. Артха къайтып, аланы орналгъан жерлерини юсюнден таматаларына билдиредиле. Олсагъатдан полкда болгъан 152-миллиметрлик топла гитлерчиле тургъан жерлеге от ачадыла. Жарым сагъатны ичинде фашистле ол дуппурну къорууларгъа деп орнатхан топлары жокъ этилген эди.

Аскер борчун толтура, Солтан полку бла бирге Кенигсбергге дери жетеди. Немислиле ол шахарны бермез ючюн къаты кюрешгендиле. Алай урушну ахыр жылларында совет аскерлени кючю уллу эди, аланы тыяргъа гитлерчилени къолларындан келмегенди. Тасхачыны уруш жолу Германияны жеринде бошалгъанды.

Гуду улу къуллукъ этген аскер бёлюм урушдан сора Восток Германияны Нойештат шахарында тохтайды. Солтанны эгечи Абат къарындашына къагъытла жазгъанлай тура эди. Аланы биринде малкъар халкъгъа кёчгюнчюлюк жетгенин эм атасыны ёлген хапары да келген эди. Солтаннга 25 кюннге солуу бередиле. Къазахстаннга, жууукълары-ахлулары тургъан жерге барып, артха къайтханда, ол къуллукъ этген 81-чи артиллерия полк, хапчукларын темир жол къатына чыгъарып, артха, келген жерине, кёчерге хазырланып тура эди.

Гуду улуну аскер къуллугъу бошалгъан кюн да сейир этерча болгъанды. Военкомат Тёбен Чегемден аны аскерге чакъыргъан кюню (1942 ж. 17  март) бла полклары, артха, Усть-Лабинскге къайтып, ол башына бош болгъан кюню бирге тюшгендиле (1947 ж. 17 март). Тамам беш жыл озгъандан сора.

Мамыр жашауда да Гуду улу анга буюрулгъан жумушланы шарайыпсыз толтургъанды. Къазахстанда бир жыл комбайны бла сезоннга 1200 гектарны тирлигин жыйгъанды. Туугъан жерине къайтхандан сора  ара мюлкню тюрлю-тюрлю жууаплы участкаларында уруннганды. Элни Терк районда сабанларында тирлик ёсдюрюуде эм мал аш хазырлауда, ахшы жетишимле болдуруп, кёп кере махтау алгъанды.

Юй бийчеси Шахрижан бла эки жаш  бла эки къыз  ёсдюргендиле. Ала барысы да бюгюнлюкде юйюрлери бла  элде жашайдыла.