Жол башчы

Бу статья газетибизни 1996 жылда чыкъгъан номерлеринден биринде басмаланнганды. Аны автору газетде кёп жылланы ишлеген журналист Къулбайланы Алийди. Анда Асанланы Масхут Уллу Ата журт уруш заманда къызыл аскерчилеге жол башчы болуп агъач ичи бла Бабугентге дери жетдиргенини юсюнден жазылыпды.

Асанланы Масхутну Къашхатауда, Хасанияда да иги таныгъан адамла болурла. Ол топуракъ юлюшюн Хасанияда тапханды. 1941-1942 жыллада Къашхатауда милицияда ишлегенди. Ахыр жылларында мен Масхутну кёрмегенме, алай аны таныгъан кюнлеримде ол къалай жюрютгенини юсюнден эсимде къалгъан затланы эсгерирге сюеме.

Къыркъ экинчи жылны август айы эди. Жайны аламат кезиую, кюнле - чууакъ. Алай кёкню тазалыгъы, хауаны жылылыгъы да адамланы къууандырмайдыла Немисли фашист аскерле бизни республиканы жерине къаршы жууукълашхандыла. Аланы разведка самолётларыны гюрюлдеген тауушлары терк-терк эшитилип башладыла. Кёбюсюнде кёкде «айыркъуйрукъ» самолётла кёрюнюучю эдиле, алагъа «рама» деп да айтыучу эдиле. Ала «фокке-вульф» деген самолётла болгъанларын мен артда билгенме.

Аллай кюнлени биринде колхозда бир тёрт-беш ёгюз арба къурап, Нальчикге жибередиле. Абаданла бары да фронтха кетгенлери себепли арбачыла алыкъа акъылбалыкъ болмагъан жашчыкъладыла. Мен да ала бла бирге. Бизни аллыбызда ат бла Асан улу барады. Юсюнде милиция формасы, жанында кероху, инбашында алты атылгъан немис  ушкогу. Герпегежни, Хасанияны юслери бла ол арбаланы Нальчикде заготзерногъа ат келтиреди. Тюбю цемент болгъан уллу складха киребиз - ичи будайдан толу. Машокла бередиле, терк болугъуз, къуюгъуз будайны машоклагъа, деп ашыкъдырадыла. Биз къадалып кюрешебиз, машокланы терк-терк толтуруп, арбалагъа жюклейбиз. Кёкде гитлерчи самолётла ары-бери учадыла. Биз кесибизники неда фашист самолёт болгъанын тауушундан билирге юйреннгенбиз. Ашыгъышлыкъ мирзеуню немецлилеге къоймаз ючюн этилгенин ангыларгъа къыйын тюйюл эди.

Арбаланы будай машокладан толтуруп, энди жолгъа тебирейик деп тургъанлай, аллыбызны юч солдат тыядыла, сауутлары жокъ эди. Ол тийреде аскер кёп эди, ким биле эди ала къайсы бёлюмден болгъанларын, алай аман адамла болгъанларын терк окъуна сездик. Алдагъы арбадан солдатла юч машокну,  тартып,  жерге атдыла. Ол кезиуде, заготзернодан мирзеу алгъан къагъытларын жарашдырып, алайгъа Масхут жетди.

— Неди бу этгенигиз, сиз кимсиз? — деп сорду Асан улу.

— Ким болгъаныбыздан санга не жетеди, бу машокланы къоюгъуз да, жолугъузгъа барыгъыз, — деди узун бойлу, бёкем санлы солдат.

— Сизге будай не затха керекди?

— Ол бизни ишибизди.

— Машокланы жерине салыгъыз, — деп ачыуланды Масхут.

Узун бойлу солдат Асан улугъа дунияны аманын тёкдю, анасын махтады.

Алайынлай Масхут, ушкокну инбашындан сермеп алып, огъары аягъына миндирди да, кесин тыйдырмагъан солдатны юсюне бурду. Тюз ол кезиучюкде Асан улуну къатыны (нек эсе да ол баргъан эди бизни бла) солдатны аллына чабып, аркъасын анга айландырып, къолларын жайып тохтады. «Алгъа мени ур», — деди. Солдатны бети чыммакъ болгъан эди. Ол, милиционер ойнагъан этмегенин ангылап, нёгерлерин да алып кетди...

Октябрьни ахыр кюнлеринден биринде немислиле Къашхатауну миномётла бла атып башладыла. Ала тамбла элге кирликдиле деген кюн халкъ агъачха къачды. Чапыракъ акъгъан заман эди да, адамла аны бир жерге къалап жыйып, юслерине да бир затла жапхан кибик этип, «чапыракъ тёшекледе» танг атдырыргъа кюрешедиле. Агъачны башында кече да фашист самолётла айланадыла. Бир-бирде, ала башыбыздан прожекторла бла жарытсала, агъач ичинде бизни кёрген сунабыз.

Экинчи кюн тюш алада бир уллу чынар терекни  къатында биз орналгъан жерге Асан улу келди, атыны жюгенинден тартып. Хапар айта, иги кесек олтурду, сора манга айтды: «Кел мени бла, атлагъа бичен алып келейик (агъачда, кимникиле болгъанларын билмейме, дагъыда юч-тёрт бар эдиле), былайдан узакъ гебенле да тюйюлдю, талада бардыла». Масхут мени бир атха миндиреди да, экибиз да бичен келтирирге тебирейбиз. Бизни гебенле болгъан талагъа чыкъгъаныбыз бла алайгъа бир аскер бёлюмню жетгени тенг болду. Баям, аскерчиле рота чакълы бир болур эдиле. Алларында петлицаларында экишер шпалы болгъан бир киши, майор. Аскер чынланы билирге бизни школда юйретген эдиле. Ол заманда майор манга уллайгъан адам кёрюннген эди, алай ол жаш адам болгъанына кёп жыл озгъандан сора тюшюннгенме. Бизни аскерчилерибиз алларында бир къартны сюрюп келе эдиле. Асламысы жаралы, кимини башы, кимини къолу, кимини аягъы байланып. Байлаулары къан жугъу болуп. Ауур жаралыланы атлагъа миндирип келтиредиле, къалгъанлары - жаяу. Майор, бизни кёргенлей, аскерчилерин тохтатды. Къатыбызгъа келди. Артха бурулуп:

— Сиз юйюгюзге къайтыгъыз, былайдан ары бизни была ашырырла, — деди къартха. Ол къарт Мокъаланы Ныка эди, жыл саны бир тёрт жыйырмадан озгъан болур эди. Кеси да элни агъачха жууукъ къыйырында жашай эди. Ныка, агъачха кетерге къарыуу болмай, юйде къалгъан эди. Бизни аскерчилерибиз а аны жол кёргюзтюрге биргелерине алгъандыла.

— Бизге агъач ичи бла Бабугентни тенгшисине жетгинчи жол башчы керекди, дейди майор Асан улугъа.

— Майорну кесини да сол къолу байлаула бла инбашына тагъылыпды, керохну къабындан чыгъарып, баууна сукъгъанды.

— Мен бу жерли адам тюйюлме, жолну танымайма, — деп жууаплады Масхут.

— Ётюрюк айтаса, танымай амалынг жокъду, Къызыл Аскерге болушургъа сюймейсе, дегенни айтып, майор керохун къолуна алды. Документлеринги кёргюзт, — деп,  керохну Асан улуна бурду.

— Алгъа сен кёргюзт, сиз къызыл аскерчилени формаларын кийген немислиле эсегиз а,  мен къайдан билейим, — деп тохтады Масхут.

Жаралы офицер документлерин Асан улугъа узатды, алагъа къарап, Мусхут да анга кесини документлерии кёргюзтдю.

— Керти окъуна мен бу жерлени танымайма, мында башха элден келип ишлейме, ансы сизге жол башчы болургъа ким угъай дерик эди. Да ажашып къайры кетерикбиз да, тебирегиз мени ызымдан, — деди Масхут.

Чыгъабыз жолгъа. Асан улу алда, мен аны ызындан, къызыл аскерчиле бизни артыбыздан. Бир кесекден кюн да батды, агъач ичин къара тунакы басды, кёзню кёзге урсанг да жукъ кёрюнмейди. Чырпылагъа къолларыбызны, бетлерибизни тырната барабыз. Аллыбыз айланнган жанына баргъандан сора, биз билген жокъду. Жол ыз бар эсе да, асыры къарангыдан биз аны кёрмейбиз. Бир-бирде: «Терсине кетип барасыз, сол жанын неда онг жанын тутаракъ барыгъыз», - деп, бир лейтенант бизни къалай барлыгъыбызны кеси юйретеди.

— Сен къайдан таныйса бу жерлени, - деп сейирсинеди Асан улу. — Сора не жол башчы излеп айлана эдигиз да.

— Мен Сибирьденме, тайгада кёп айланнганма. Агъач ичлеринде чыгъышланы эслей билирге хунерлигим барды, - дегенден башха жукъ айтмады лейтенант.

Баям, заман кече ортасына жууукълашхан болур эди, биз бек акъыртын бара эдик, аллынгы кёрмесенг къайры терк барлыкъса. Бир заманда майор: «Тохтагъыз былайда», — деди. Бабугентни тенгшисине жетгенибизни бла къалгъаныбызны не Асан улу, не мен билмейбиз. Биз андан ары барыргъа да хазырбыз. Алай майор бизге энди артха къайтыргъа эркин болгъаныбызны билдирди.

Къашхатаугъа немислиле кирип юч кюн озгъандан сора,  халкъ юйлерине къайтды. Асан улу Масхут а, атына минип, мен партизанланы табаргъа керекме, деп кетген эди.