Жамауат аны, ол а жамауатны сюйгенди

Адам бу дуниягъа келип, бир ёмюр жашап, дуниядан кетгенинден сора да, кёп жылланы ичинде аты иги бла айтылып, хурмет бла эсгериле турса, насыплы жашау жашагъанды, дерге боллукъду. Огъары жемталачы Маммеланы Сюлеменни жашы Харунну аты бюгюн да ёсе келген тёлюде жаланда юлгюча айтылады.  Занкишиланы Мариямны тилеги бла Харунну абадан жашы Юсюпге жолугъуп, аны бла ушакъ этгенден сора, бу материалны алай хазырлагъанбыз.

Мамме улу Харун 1936 жылда Огъары Жемталада туугъанды. Кёчгюнчюлюкге тебирегенде, анга жаланда сегиз жыл бола эди. Юйюрю бла Киров районну Ивановка элине тюшедиле. Анда таулуладан башха кёп миллетле да жашагъандыла. Немислиле да аслам болгъандыла. Биринчи кезиуде бир кесек къыйналгъан да болур эдиле, миллетни барысыча, тил билмеген бла, бизге алыкъа ышанмагъанлары бла да байламлы. Алай терк окъуна юй да къурап, жашау тюзелген эди. Харун анда школну да бошап, кесибизни университетде аграр бёлюмню тауусханды. Черек (Совет) районну «Сукан-Суу» колхозунда урунуп башлагъанды. Аны таматасына дери ёсгенди эмда Къабарты-Малкъар Республиканы эл мюлкюн айнытыугъа уллу къыйын салгъанды.

Ишинде эм магъаналыгъа биргесине уруннганланы даражаларын, намысларын кётюрюуню, алагъа не жаны бла да къолундан келгенича болушлукъ этиуню санай эди. Элни къыйырында, суу боюнунда адамла ишсиз турмай, кеси къыйынлары бла жашау этерлерин излеп, черек сууну ары жанында агъачны къырып, ташын артып, сюрдюрюп, тирлик ёсдюрюрге келишдирген эди адамлары бла бирге. Солуу кюн болса, мен таматама деп къалмай, уллу резин чурукъланы кийип, таш артыргъа биринчи болуп чыгъыучу эди. Анга кеси ишлегени ючюн сабийлери тырман этселе да, Харун ансыз ишлегенде, бир гектар жер тазаланады, аны бла бирге ишлеселе уа, юч, тёрт да гектарны ташын ариулап чыкъгъанларын ангылатыучу эди. Тюздю, бирле къоркъуп, бирле уа уялып да ишлегендиле. Алайдан алыннган таш бла уа суу жагъаланы кючлендиргендиле. Жерни ташын да зыраф этмей, анга экинчи жашау берген хунерли оноучуну иши да алай тизгинли болгъанды.

Элни тёгерегинде тюз жерле да Харунну къыйыны бла жарашдырылгъандыла. Анча чунгурну тюзетип, ташдан, тамырладан да тазалап, кёгетле салып ёсдюртгенди. Адамла уа алайгъа чыгъып ишлегенлери ючюн, хакъ алгъандан сора да, стажлары баргъанды. Элини эм къарыусузуна да болуша эди ол, хар неге да жан аурута, акъылы жете эди Мамме улуну. Бюгюнлюкде 800 гектаргъа жууукъ тюз жерни хайырланыр онгу барды элни. Эси бек кючлю болгъанды. Бир окъугъанын, эшитгенин акъылында кёп заманнга туталгъанды. Элде къолунда ишлеген адамланы архивлерин бардырыргъа энчи адам тутханды.

Аланы пенсиягъа чыгъар заманларында, ким биледи, бир къагъытларын ажашдырсала, тас этселе, артда аны тохташдыргъан къыйын боллукъду деп, бюгюн да архив эллеринде сакъланады.

Къайда да кесин къуру ариу кёргюзтген, билимли эл мюлкчю, башчылыкъ этген колхозун да биринчи сатыргъа кётюрюп, даражалы туталгъанды ол. Нальчикде болсун, районда болсун, аны бла иш байламлыкъ жюрютгенле намысын бийик кёргендиле.

Харун, мюлкден тышында да, Огъары Жемталаны айнытыугъа уллу къыйын салгъанды. Колхозну болушлугъу бла элде сабий садны бла амбулаторияны мекямлары ишленнгендиле. Элге 11 километр узунлугъу болгъан суу ыз тартдыргъанды. Аны да тарта туруп, Сукан-Суудан эм узакъда болгъан орамдан башлатхан эди. Элге чыракъ тартдырыргъа керек болгъанда, саулай районну бирден башларыкъларын айтадыла. Энди районнга тартылып бошагъынчы да бир ауукъ заман озарыкъ эди. Ол ишни ашыкъдырыр ючюн: «Столбаланы салып, биринчиле болуп бошасакъ, бизден башларыкъмысыз?»-деп сорады электрикледен бири. Ала уа ыразылыкъларын билдиредиле, сёз да бередиле. Ма алай бла, экскаваторла да болмай, элни болушлугъу бла столбаланы бир ыйыкъны ичинде къол бла къазып, орнатып чыгъадыла. Чыракъ алай бла тартылады элге. Бир бирлери бла келишип этилген ишге къачан да уллу магъана бергенди. Аны себепли болур, бюгюн да Мамме улуну оноуун унутмай, кёпле атын ариу бла сагъынадыла.

Газ тартдырыр мурат бла Харун тёрт-беш жыл айланнганды аны къагъытларын жарашдыра. Аны юсюнден жашы Юсюп былай эсгереди: «Бир жол атабыз Москвагъа бир жыйылыугъа барады, анда экология бла байламлы соруула сюзюле эдиле. Кенгешчилени эслерин барын да Черек районну саулай да агъач къуршоулагъанына, аны заманында газ бла жалчытмасала, саулай да агъачны отуннга къырып бошарыкъларына бёледи ол. Аланы анда иги сагъышландырып кетгенинден сора, ызындан аллай бийик качестволу Альметьевский заводну быргъыларын битеу бери буруп къойгъанча, бек кёп келтиредиле. Саулай республикагъа да быргъыланы мындан ташый эдиле.

Андан энди газны тартхан ПМК-гъа Магушков Магомед деп ингушлу жаш таматалыкъ эте эди. Атабыз а анга барып, алты айны ичине газны тартып бошап, кюз артына биринчи кере жандыралсанг, бек иги ишчинге бир машина саугъаларыкъбыз, деп кетеди. Келишимлерине кёре, белгиленнген кезиуге газ ётдюрюп, саулай бир орамда жандыргъан эдиле. Айтханыча, ол ишчиледен бирине жаппа-жангы УАЗ машина саугъалагъан эди», - дейди Юсюп, атасыны ишлерин эсгере.

Адамланы бек сюйгенди Мамме улу. Болушлукъ керек болуп, аллына келгенни жарсыууна себеплик этмей бир да къайтармагъанды. Юйюнде бир кюннге эки, юч къауум къонакъ алгъан кезиулери кёп болгъанды. Жамауат жашауну неден да алгъа салгъан, иш кёллю таулу оноучу керекли жерде сыйларгъа, намыс этерге да сюйгенди. Ишинде жаланда тизгиннге итиннгенди. Малда, тирликде болсун, хар жумушну излемлеге, жорукълагъа кёре, тийишлисича жалчытырларын излегенди ишчилеринден.

Аны башчылыгъы бла «Сукан-Суу» колхоз кёп жылланы ичинде районда бла республикада алчы мюлклени санына киргенди. Хунерли къураучу, жерни сюйген, анда ишлей да билген оноучу колхозчулагъа къайгъыргъанлай тургъанды, урушну бла урунууну ветеранларына, кёп сабийли эмда къолайсыз юйюрлеге бютюн сакъ болгъанды. Маммеланы Харун озгъан ёмюрню 90-чы жылларында республикада мюлкню чачылыудан сакълагъан бек аз оноучуладан бири эди. Аны бла къалмай, Огъары Жемталаны ишден арый-тала билмеген адамларыны бир ненча тёлюсю жыйгъан ырысхыны кёбейтирге окъуна къолундан келгенди.

Тиширыула эшген къол ишлерин къыйналмай саталыр ючюн, бир ненча кере Москвагъа барып, анда келишимле жарашдырып, элни кесини «Умелец» деген кооперативин ачаргъа болушхан эди. Анда ишлегенлени стажларын къурап, тийишли пенсия алырча себеплик этгенди. Аны айта келгенибизча, уллугъа-гитчеге да жете эди акъылы. Кесини юйюр насыбы да башындан бек аламат къуралгъан эди. 1966 жылда герпегежчи Кючмезланы Афону къызы Люба бла юйюр къурайдыла.

Экиси да болмагъанча чырайлы адамла эдиле. Аллахны ахшылыгъы бла алагъа беш сабий ‒ юч жаш бла эки къыз ‒ тууады. Люба баш иесини ишини жууаплылыгъын ангылап, не жаны бла да болушлукъ этерге кюрешгенди. Сабийлени ёсдюргенди, билим бере, ызгъа-къылыкъгъа тюшюндюргенди. Алай, къадарында жашау жолу къысха жазыла болур эди, бирге 22 жыл жашагъандан сора, дуниядан ажымлы кетеди. Сабийлери алыкъа жергеленмегенлей, ол жумуш да Харунну юсюнде къалады. Ариу юйреннген сабийле уа бир да аталарына айып келтирмегендиле.

- Бюгюн да барады аллымда атам юлгю болгъанлай. Ишлеген ишимде окъуна мюлкюбюзню даражасын атабызны хурметинден айныталгъан сунама. Къайры барсам да иш бла, «Сукан-Суу» дегенимлей, кезиуюбюзню да сакълатмай, ишибизни мычымай жалчытып ашырадыла. «Атагъыз бизни бир кере да алдамай, ишине кертичи болуп ишлегенди, дегенлери мени жашау жолума жорукъ да, юлгю да, ёмюрлеге оноу да болады, - деп эсгереди Харунну абадан жашы Юсюп. Ол бюгюн атасыны ишин андан ары бардырады. Юйюрде жаланда ол болгъанды бу ызны сайлагъан.

Харунну юй бийчеси ауушуп, иги кесек заман озгъандан сора, аны дагъыда бир кере юйлендиредиле. Жашла окъуугъа, ишге кетселе, къызла да ёз юйюрлеринде, аталарыны жан нёгери болсун деп, ол оноуну жашла кеслери этип, Хасауланы Аминатны келтиредиле. Бизни бла ушагъында Юсюпню кёлю бир ненча кере тола, Аминатха ыспас этгенди. Харун бла бирге бир 20 жыл чакълы жашагъанларындан сора, ол ауруйду. Мында врачла аны аягъы юсюне туруруна ышандырмай эдиле. Амалсыз болуп, жашла къармашып, анга багъыу этдирир муратда Москвагъа ашырадыла. Анда операциядан сора аякъланып къайтхынчы, Харун дуниядан кетген эди.

Андан бери ненча жыл озду... Алай Харунну сабийлери уа, бир байрам къоймай, Аминатны жокълайдыла. Аны алагъа салгъан къыйыны ючюн ыразылыкъларын бюгюн да билдиредиле. Мамме улуну юйюрю уллуду, тёлюлюдю. Жашлары Юсюпню, Элдарны, Хадисни эм къызлары Жамиляны бла Жаннетни юйюрлеринде Харунну онеки туудугъу бла тёрт аладан туугъан балачыкъ ёседиле. Туудукъларыны бири, Юсюпню къызы Асият да, аппасыны жашау ызын сайлап, усталыкъгъа жерлени кадастр инженери болуп ишлейди.

Аны къыйынына бийик багъа да берилгенди, ол кёп къырал саугъалагъа, ол санда «Сыйлылыкъны Белгиси» орденнге, Москвада ВДНХ-ны алтын эмда кюмюш майдалларына да тийишли болгъанды. «Къабарты-Малкъар Республиканы эл мюлкюню сыйлы къуллукъчусу» махтаулу атны даражасын бийикге кётюрюп жюрютгенди. Мамме улу республиканы жамауат-политика жашаууна тири къатышханды. КъМАССР-ни Баш Советини депутатына юч кере айырылгъанды. Андан сора да, халкъ депутатланы район эм жер-жерли советини депутаты болуп кёп жыл тургъанды.

Халкъны эсинде тургъан адам ёлмейди деп, аллай сёз барды. Харун Сюлеменович туугъан жеринде огъурлу ыз къойгъанды. Халал къыйыны, ауур акъыллылыгъы, ариу къылыгъы, адеплилиги бла да тукъумуну, юйюрюню, элини, районуну бла республикасыны атларын айтдыргъанды. Маммеланы Харунну, фахмулу оноучуну, тюз ниетли инсанны, чынтты патриотну, жарыкъ сыфаты битеу жашауун жоралагъан туугъан жеринде аны бла бирге ишлегенлени эмда жашагъанланы, аны таныгъанланы жюреклеринде сакъланырыкъды.