Поэзиянг – жюрек сырны ачхычы

Къабарты-Малкъарны халкъ поэти Анатолий Бицуев бу кюнледе 80-жыллыгъын белгилейди.

Кёп жылланы ичинде Анатолий Муратович бла «Эльбрус» китап басмада ишлегеним себепли, адамлыгъына, фахмусуна да шагъат бола келгенме. Ол себепден аны юсюнден сёзюм жюрекденди, кертиди.

 Ол 1946 жылда Аушигерде туугъанды. Анда орта школну бошагъандан сора, 1963 жылда, Къабарты-Малкъар къырал университетни филология факультетине киргенди. Анда аны устазларындан бири Мусарбий Сокуров болгъаны уллу саугъа эди жаш адамгъа. Бизни да окъутхан устазыбыз адабиятда аз да жетишимли окъуучусуна энчи кёз бла къарагъанды. Анатолийде фахму зыгытланы да ол эслегенди биринчи. Эки жылдан, аллай онг болгъанлай, аны Москвада А.М. Горький атлы адабият институтха ётерге да ол кёллендиргенди. Алай бла анда окъуп, 1971 жылда къайтханды артха Анатолий. Ол студент заманда аны эки назму жыйымдыгъы чыкъгъандыла: «Жангы хапарчыкъ» (1969), «Бир чакъ» (1971).

Нальчикге къайтханлай, фахмулу поэтни олсагъат «Эльбрус» китап басмагъа къабарты тилде чыкъгъан суратлау чыгъармаланы бёлюмюне редактор этип алгъандыла. Ол анда китап басманы баш редакторуна дери ёсгенди. СССР-ни Жазыучула союзуна уа аны 1974 жылда алгъандыла.

Биринчи китабы бла окъуна Анатолий Бицуев къабарты адабиятха бек фахмулу, оюмлау теренлиги, жангылыгъы бла да эсде къаллыкъ поэт келгенин айтханды. Китапха ал сёзню Алим Кешоков жазгъаны да жаш поэтге ал атламларындан окъуна берилген багъаны белгилейди.

Андан арысында аны къабарты тилде «Ант», «Чирик кёл», «Назмула», «Реликвия», «Жанымы дуниясы», орус тилде «Стремление», «Человек и небо», «От весны до весны», «Сквозь сердце», «Мотив», «Снег идет»,  башха китаплары да чыкъгъандыла.

Нени юсюнден жазады Анатолий Бицуев? Бир сёз бла айтханда, кечеси къара атха, тангы акъ атха ушагъан  жашауну не жанын да суратлайды.

Хар назмучу да кесини жюрек тебиуюн салады чыгъармасына, асламында кесини юсюнден жазады дейдиле. Да, азмыды да жазарыгъы, ХХ-чы ёмюрде Уллу Ата журт урушдан сора туууп, анда эсгерилген шартлагъа шагъат болгъан адамны жазарыгъы? 

Кёп кесамат ишледе Бицуев инсан назмучулукъну устасыча белгиленеди. Аны Туугъан жерни, урушну, Ата журтха сюймекликни юсюнден назмулары асламдыла.Сабийлигин ол бир назмуда былай сагъынады:

Баштёбен айланнган кёкде кюн жылтырай,

Ма барады жашчыкъ, къарда жол ыз ызлай,

Элтгени – отунла, аркъасын толтуруп,

Агъачдан юйюне, жумушун болдуруп…

Ол къыйын ишге жегилген, ёмюр узакъладан бизге ышара тургъан жашчыкъгъа жан аурутсакъ да, ол заманны сабийлери эртте тамата болгъанларын унутмайбыз. Ма ол кезиуден башлап, кесини жерлешлерини, заманлашларыны юслеринден керти сёз айтханын тохтатмайды поэт.

Бирде ол «Къалай жукъладынг?» деген назмусун жазгъан эди. Аны айырып айтханым: аны юсюнден айтхан эдик бир ушакъда. Анатолийни лирика жигити (ол кеси), тангда юйюнден чыгъады да, къоншуда жашагъан жазыучу Ахмедхан Налоевха тюбейди. Андан тамата Ахмедхан: «Къалай жукъладынг?» – деп сорады. Ол харкюнлюк сорууда не магъана болгъаны ачылады, сабийи ауруп, кече узуну кёз къысмай чыкъгъан поэтге.

 Анатолийни «Реликвия» атлы китабы авторну оюмуну кенглиги бла, макъамы бла, акъны бла къараны оюнлары бла къабарты адабиятда инсан назмучулукъну башы болгъанын устазы Мусарбий Сокуров да белгилейди. 
Аны инсан, тарых магъаналы назмуларыны араларында «Тау балладала» энчидиле, аланы сагъынмай жарамаз. Ала тюрлю-тюрлю жыллада жазылсала да, аланы бир этген шарт барды: эрттегили халкъ адамланы юслеринден таурухла. Бу балладалары бла Анатолий халкъ чыгъармачылыкъны бутакъларын жангыдан чакъдыргъанды. Алай а аланы эрттегили жигитлерине автор  жангыланы къошады да, ёмюрлени байламлыкъларын чертеди.

Туугъан жери хар бир назмучуну да илхам алгъан энчи сыйлы жериди. Аны юсюнден айтыргъа бек иги сёзлени, суратлауланы излейдиле сёз устала.  «Ата журт» деген назмусунда Анатолий, ол алай болмаса да, аны юсюнден аз жазгъаны ючюн кечгинлик тилейди журтундан. Ызы бла аны поэзия дуниясына кийиргени ючюн ыразылыгъын айтады туугъан жерине. Ахырында уа бир оюмгъа келеди: «Сени кетген кюнюнгю бла келлик кюнюнгю араларында мен кёпюрме!» – дейди. Хау, ол кесини заманыны юсюнден хапар айтады келлик кюнледе жашарыкъ окъуучусуна.

Дагъыда поэтни «Тюрк жеринде» деген инсан лирикасын къурагъан аламат балладалары барды: «Джамбулат», «Кичи», «Поединок».

Сюймеклик лирикасы да энчиди Анатолийни. Ол анга «романтик» деп ататханды. Ол чыгъармаланы баш жигити кёкден тюшген угъай, жерде жюрюген, игиликге чакъыргъан, жашау нёгерин илхамлы этген тиширыуду. Баям, андан жууукъдула ала окъуучугъа: «Сен къайдан чыкъгъанса, быллай болуп?», «Башхадан жюзюк саугъа алгъанса», «Мен насыплы болмазма бир кюнде…», «Къар жауады, ызындан барама…»…

Чексиз ачыу, жарсыу да кюйдюре,

Менден эркин болама деп, бирде

Ары атхан кюнде жазгъанымы,

Отдан кёрюп турдунг къарамымы… – дейди ол бир назмусунда.

Бу жанрда назмуланы асламысы поэтни жашаудан замансыз кетген юй бийчесине аталадыла. Ол кесини бушуууну юсю бла жашауну, керти сюймекликни, адамла арасында тазалыкъны юсюнден сагъыш этдиргени сёзсюздю. Жашы да кезиусюз ауушуп, къадар анга жангызлыкъны сынатханды. 

Кесаматчы, адабиятчы Адам Гутов ол къауум назмуну юсюнден былай айтады: «Аланы поэтге энчи бушууу туудуртса да, ол аламат назмула уллу адабият кенгликге киргендиле. Ала болмасала, автор ол ачыуну къалай кётюрлюгю белгисизди, алай а, мени оюмума кёре, дуниясын алышхан сюйгенини сыфатын назмулада жангыртханы аны къоруулагъанды, къутхаргъанды ол азапдан. Битеудуния лириканы бек магъаналы чыгъармалары, ёмюрлени ётюп келген халкъ жырла да алай бла жаратылгъандыла – авторну энчи бушуууну юсю бла. Хар ким да бирча къураялмайды аллай, башхаланы жюреклерин къозгъаяллыкъ затны. Анатолий Бицуев бизни миллет адабиятыбызны ма аллай жангы сыфатла бла байыкъландыргъанды».

Къалам къарындашы КъМР-ни, КъЧР-ни да халкъ поэти Созайланы Ахмат а былай айтады: «Анатолий Бицуев бла мен бир бирни эрттеден таныйбыз. Бир бирге «къарындаш» деп сёлешебиз, бу сёзге жюрек жылыу да салып. Ол поэзияда кесини кесгин сёзюн айталгъанды. Аллай насыб а хар  бир жазыучугъа да тюшюп бармайды. Не жазса да, аны ызы танылып турады. Ол агъач ортасында жай талачыкъны суратлай эсе, биз анда тереклени, чапыракъланы, кёгетлени, кырдыкны, шауданны да… кёрюп турабыз».

Анатолий Бицуев къыркъдан артыкъ жылны «Эльбрус» китап басмада ишлегенди. «Басманы отличниги», «КъМР-ни Маданиятыны сыйлы къуллукъчусу», «Къабарты-Малкъарны комсомолуну лауреаты» деген даражаланы да алгъанды. Эки кере Нальчикни шахар советини депутатына айырылгъанды. Кёп жылланы ишлеген жеринде партия секретарь болуп тургъанды.

Биз бирге ишлеген жыллада, андан сора да,  мен анга хурмет этмеген адамгъа тюбемегенме. Ол, аламат поэтден сора да, менсинмеген, миллет айырмагъан, адамлыкъны юлгюсю болгъан адамды.