«Багъыуда алгъан билимими, халкъ амалланы да хайырланама»

Бызынгыны амбулаториясында  Аналаны Тасимни жашы Аслан фельдшер болуп ишлегенли къыркъ жыл болады. Ол аты айтылгъан альпинист Аналаны Къазийни туудугъуду. Эллилени саулукъларыны юслеринден болгъан эди  элли фельдшер бла ушагъыбыз. 

- Бусагъатда ненча адам ишлейсиз амбулаторияда?

- Ючеулен: фельдшер, акушерка, сабий медсестра. Биз элни санитар болумун тинтебиз, школда ишибизни бардырабыз. Эл уллу тюйюлдю, борчубузну толтурабыз.

- Сиз къыркъ жылны ичинде адамланы саулукълары къалай тюрленнгенлерин кёргенсиз. Не зат айталлыкъсыз? Къарыулула, саулукълула бола барамыдыла, огъесе алай тюйюлмюдю?

- Мен ишлеп башлагъан заманда эллилени саулукълары игирек эди, шёндюден эсе. Аны не бла байлайма? Биринчиден, бусагъатда адамланы тынчлыкълары жокъду. Тынгысыз дуния нерваланы къурутады, аны хатасындан а кёп ауруула чыгъадыла. Экинчиден, элде окъуна полуфабрикатла алып ашагъанла аз тюйюлдюле. Аш а саулукъну  мурдоруду. Бютюнда сабийлени айтсакъ, ала кёп татлы затла ашайдыла, алагъа уа консервантла къошуладыла. Ата-бабаларыбызны ашлары таза болгъанды.

- Жаннетли болсун, сизни аппагъыз. Аналаны Къазийни  къартлыгъында окъуна суратын кёргенимде, сейир этген эдим: тирилиги сыфатында кёрюнюп тура эди. Алгъын бызынгычыла, баям, кючлюрек, саулукълары да игирекми  болур эди?

- Аппа жюз жыл жашагъанды. Тауланы сезген, ангылагъан, билген адам эди. Мени акъылыма кёре, таула анга кюч-къарыу да бергендиле. Ёлгенинде, ахыр жолуна хазырлагъан иймам сейир этген эди: аппаны отуз эки тиши да жеринде эдиле!

Бизни ата-бабаларыбыз тау ауузлагъа бошдан кирмегендиле. Биринчиден, мында къаяла окъуна къоруудула. Хар адам да тауда жашау эталмайды, бери ёшюн уруш этип келликле аз болгъандыла. Экинчиден, тау ауузлада жашау этерге хар зат да барды. Бюгюнлюкде дуния тюрленип, тышындан бир зат  келмесе окъуна элибизге, бызынгычыла башларын кечиндираллыкъдыла. Дарман кырдыкларындан башлап, таза сууу, хауасы - хар заты да Бызынгыны аламатды!

- Сизни ыннагъыз, атагъызны анасы, Солтанланы Мариям, кырдыкла бла бакъгъан белгили билгич болгъанды, дейдиле. Аны юсюнден бир кесек айтсагъыз эди? Жарсыугъа, таулулада халкъ медицина къуругъанды, дерге боллукъду. 

- Ыннам 97 сабийни киндик анасыды. Токъсан юч жыл жашап, дуниясын алышханды.

Таулада ёсген битеу кырдыкланы къайсысы не ауруудан жарагъанын билгенди, жыйып, къурута эди. Къыйналгъан адамлагъа, кырдык дарманладан сора да, дууала окъуучусу эсимдеди. Ислам динден дууала саусузлагъа болушханларына шагъатма. Совет власть тамырланып, шёндюгю медицина келгинчи, ынна кеси докторну орунуна ишлегенди, дерге боллукъду. Анга къыйналгъан адам келип, эс тапмай бир кере да болмагъанды. Болушала эди хар бирине да.

- Сиз а ыннагъызны билими бла хайырланамысыз?

- Мен асламысында медицина училищеде алгъан билимиме кёре ишлейме, алай юйде кесибиз кырдыкла бла хайырланабыз. Жётелден, гриппден кырдык суула ичебиз. Сора саусузгъа процедурала этеме.

- Бюгюнлюкде Къурандан дууаланы багъыу кючлерини юслеринден алимле да айтадыла. Андан сора да, сёзню кючю барды, дейдиле. 

- Таулулада алгъыш этгенде «аман кёзден, аман сёзден Аллах сакъласын» деп, бошдан айта болмазла. Дагъыда бизни халкъыбызда къаргъышны, алгъышны кючюне да ийнанадыла, «алгъышлы бол» дейдиле. Бу затла кёргюзтедиле: сёзню кючюн таулула эрттеден бери биледиле.

- Сизге, баям, эллиле бек ышана, ийнана болурла? 

- Сау болсунла, ышанадыла. Врачдан назначенияла алып келселе, этебиз. Адам жаланда ийнаннган адамында багъылыргъа керекди. Мен жер башында Бызынгыдан башха бир жерде да жашаргъа сюймейме, эллилеге да къолумдан келгенича болушама. Кимни не аурууу болгъанын билеме. Башында айтханымча, саулукълу къартла элде хазна жокъдула.  Школда окъугъан заманлада уа ныгъышда жюзжыллыкъ аппала олтуруучу эдиле. Эртте-кеч болса да, Бызынгы жангыдан  айнырыкъ сунама. Бусагъатда бош тургъан юйле да бардыла, тышында ишлегенле да кёпдюле. Алай хар зат да алгъын ызына къайтырыкъ сунама. Саулукъ жаны бла да.

- Диспансеризация бардырыламыды Бызынгыда?

- Хар айдан жыйырма адам ётедиле.

- Сабийлеге дарман салыу а? Нальчикде кёп атала-анала прививка этерге эркинлик бермегенлерини хатасындан бир-бир ауруула къайтып башлагъандыла. Сёз ючюн, столбняк (сын къатыу). 

- Элде ангылатыу иш бардырабыз. Битеу прививкала заманында этиледиле. Жарсыугъа, Интернетде керексиз хапарланы жайгъанла аз тюйюлдюле.

- Прививкаладан сора къыйын ауруп, инвалид болуп къалгъан бир кере окъуна болгъанмыды?

- Угъай. Сабий ауруп тургъанлай, прививка этерге жарамайды. Мыккыл болгъаны окъуна ауруууну биринчи кезиую болургъа болады. Аллай затлагъа биз бек сакъбыз.

- Аслан, шёндюгю дунияны бек уллу къыйынлыкълары ичгичилик бла наркоманияды. Ичгичиле бла наркоманланы кёп хроникалы ауруулары болады. Бызынгыда бу жарсыу бармыды? 

- Угъай. Ала асламысында шахарлада жайылгъан палахладыла. Биз а бир бирибизге эс бура жашаргъа кюрешебиз. Бир ызда, бир адетде-тёреде.

- Сиз, элде ишлеген фельдшерча, окъуучуларыбызгъа не зат айтырыкъ эдигиз?

- Саулукъ сатылып алынмайды. Адам жашаууун саулугъун кючлендирирча къураргъа керекди. Кюн сайын таза хауада жаяу жюрюрге. Ашны тап къураргъа. Юйде сабийле конфет-къалач угъай, жемишле ашасынла. Сора марданы да билирге керекди. Мен тойгъунчу бир заманда ашамайма. Тюшде бир кере тынгылы ашасам, тамамды. Ингирде женгил салат неда жемиш болады. Сора маллагъа къарайма, ишлесенг, тебесе, санынг-чархынг къурушуп турмайды.

- Сизни атагъыз Аналаны Тасим да таучу болгъанды да, сабийлигигизден тириликге юйреннген болурсуз? 

- Атам Коштан таугъа чыкъгъанды. Кесине да Тасим деп Мечиланы Кязим хажи атагъанды. Кязим хажини оюла тургъан юйюн тап халгъа келтиргенледен бири атам болгъанды.  Ыннам а Кязимни бир къызы бла шуёхлукъ жюрютгенди.