Ынналарыбызны аламат дерслери

Халкъыбызны тиширыулары бурун заманлада тюрлю-тюрлю аурууладан багъыуда, сабий ёсдюрюуде кёп сейир амалланы хайырланнгандыла. Ол амалланы тасхалары тёлюден тёлюге айтылып, алай сакъланнгандыла. Медицина кенг жайылгъанлыкъгъа, таулагъа алай терк жетмегенин да билебиз. Ары дери тиширыуларыбыз,  тюрлю-тюрлю кырдыкланы, мирзеулени хайырлана, уллуну, гитчени да багъып болгъандыла.

Бу хапарны манга жууукъ тиширыуубуз Байзуллаланы Зубийдат айтханды. Кеси сынап, хайырланнган амалладан бирлеридиле была. Эшитгеним мени сейирге къалдыргъан эди. Нек дегенде бу жолгъа дери ол затланы эшитмегенме.  Сора сизге да ол сейир кёрюнюр деп ийнанама.

– Эрге баргъан тиширыуну жашауу сабий туугъандан сора иги да тюрленеди. Ары дери тюбемеген, билмеген затла аны бек жунчутадыла. Сабийини аллында жууаплылыгъ а нени да унутдурады десем, ётюрюк болмаз. Бир-бир юйюрледе абадан тиширыула болмай да къаладыла. Аны себепли жаш ана, сабийи  тохтаусуз жиляп турса, тынчайталмаса, бек абызырайды. Аны кесим башымдан сынагъанма. Отуз жылдан артыкъ заман озгъанлыкъгъа, аллай кезиуледен бири эсимде къалгъанды, – дейди ушакъ нёгерим.

Биринчи сабий туугъанда, жаш юйюр кеси жашай эди. Къайынлары башха шахарда эдиле Зубийдатны. Сора, кюнлени биринде, къызчыкъ, асыры жилягъандан, тыйылмай къалады. Ана, кеси медик болгъанлыкъгъа, аллай кезиуледе абызырап къала эди.

– Сабийге не этерге билмей, аны да къоюнума алып, къоншулагъа чабама. Анда кёп сабийли, анам тенгли тиширыу жашай эди. Сора, кире барып, къызчыкъны аны къоюнуна атама. «Не болгъанды?» – деп сорады. Жарты-къурту ангылатыргъа кюрешеме. Айтханыма тынгылап, энчи отоугъа кийирип, киндигинги ач дейди. Сора, сабийни тешиндирип, къарыныма жатдырады. Ол кезиуде киндик киндикге тиерге керекди, деп ангылатады. Алай бла баланы къыйнагъан ауруу анасына кёчеди, ол а тынчайып къалады. Ийнанырыкъ тюйюлсюз, бек сейир кёрюннген эди ол манга. Алай бир кесекден къызны жилягъаны тохтап къалгъан эди.

Дагъыда ол тиширыу манга экинчи кере да болушханды. Сабийни тишле чыгъарыуу бек къыйын ёте эди: тиш этлери ирин этип.  Сора ол аны кёреди да: «Жети тюрлю мирзеуню биширип сууут, ызы бла уа мени чакъырырса», – дейди. Айтханыча этеме. Хар нени да хазырлагъандан сора, барып, алып келеме. Ол, сабийни да къоюнуна кётюрюп, тауукъла жыйылгъан жерге атланады. Мирзеуню ууучуна алып, алайда аны сабийни башындан энишге къуя: «Бу бюртюкле бла бирге сабийни юсюнден битеу ауруула кетсинле!» – дегенин эшитген эдим. Сейир да кёрюнюр, алай ол кезиуден башлап тишле бла бир кюн къыйналмагъанбыз, – деп эсгереди Байзуллаланы Зубийдат.

Бу амалланы хайырлы болгъанлары манга бек сейирди. Мен ангылагъандан, быллай затла миллетде ёмюрлени теренинден келедиле. Алай шёндю аланы билгенле халкъыбызда аздан-аз бола барадыла.

Дагъыда Зубийдат туура этген ючюнчю амал да тиширыуну саулугъу бла байламлыды:

– Аны уа манга башха къоншум Гемуланы Натифа юйретген эди. Къагъанакълары болгъан кёп анала ёшюнлеринде сютлери къалып къыйналыучуларын билебиз. Хау, шёндю кёп тюрлю онгла бардыла ол жарсыуну кетерирча, алай озгъан ёмюрню 80-чи жылларында уа хал башхаракъ эди. Ма ол манга айтханнга кёре, аллай жарсыуу болгъан тиширыугъа танг ата къобаргъа керекди. Къысхасын айтханда, орамгъа адам кёп жайылгъынчы. Сора чачын экиге бёлюп, эки ёшюню бла бошлап, эшикни босагъасында орамгъа, арбазгъа бети бла айланып, тышына тараргъа керекди.  Иги да ийнанмай этеме айтханыча. Болсада  ма ол кюнден башлап бир кере да къыйналмагъанма.

Бюгюн биз билдирген амалладан бири окъуна жараса, бек къууанырыкъбыз. Сиз да, багъалы газет окъуучула, аммаларыгъыздан эшитген сейир затланы биле эсегиз, жазыгъыз. Сюйюп басмаларыкъбыз.