«Ыннам сауда мен байма»

«Мен кесими бек байгъа санайма. Ыннамдан сора да, аппамы анасы Нафисат да сауду», - дейди Жантууланы Ислам.

Нафисат 1935 жылда Кёнделен элде туугъанды. Аны атасы  Атаккуланы Мустафа элде иймамлыкъ жюрютюп тургъанды. Къарт аммабыз айтханнга кёре, ол адамланы аурууларына багъып, аякълары юсюне салгъан билимли адам эди. 1941 жылда аны урушха чакъырадыла эм къызчыкъ атасын андан сора бир да кёрмегенди. Алай бла амма, анасы  Боташланы Хатчат, эгечи эм къарындашчыгъы бла къаладыла.

- Ол заманлада тышына  чыгъар онгубуз болмай, алай жашап тургъанбыз. Хар бир минутдан окъ тауушла эшитилип, тынчлыкъ жокъ эди…

Кёчгюнлюкге дери жашауубуз алай эди. Кезиулю къыйынлыкъ бизге жетгенде, 9-жыллыкъ сабий эдим. Эрттенликде, сагъат бешни жарымында эшикни ким эсе да бир къаты-къаты къагъады. Таууш асыры кючлю болгъандан, мен къоркъуп уянама. Къарасам, анам тешегинде жокъду. Бираздан эшикни ачылгъанын эшитеме. Мен а асыры къоркъгъандан, жууургъан тюбюне киреме. Анам келип мени биринчи къобарады. Мен кийиннгинчи, барып эгешчигими бла къарындашчыгъымы уятады, аланы кийиндиреди. Бир аскерчи жашчыгъ а: «Къадар кийимлени къоюгъуз да, ашны кёбирек алыгъыз. Сизни аллыгъызда кёчюргенлени жартысы ачдан ёлгендиле», - дейди. Алай бла къарындашчыгъым чабып, эки тауукъ союп келеди.

Вагонлагъа жыйылдыкъ. Ала да мал ташыгъан вагонла, тюпде бир салам кибик зат жайылып, мал ийисден къырып эди. Эшикле жабылдыла, тилекле уа бошалмадыла. Женгил-женгил тохтай, барабыз кечени да, кюнню да билмей. Биринчи ангыламай тургъанма, аллай бир тохтау неди деп. Бираздан а, бир терт-беш кюнден, бир елюк ийис келеди. Тегерекге къарасакъ, бир тишириу бир жашчыкъны къаты къучакълап тура эди. Бир къарт киши къатларына барып къараса, жашчыкъ кёбюп эди. Ол жашчыкъны алып, юсюне дууа окъуп, бир акъ къумачха чулгъайды. Бир кесекден эшик ачылады, эшикден къарасам а, кёпюрню юсюндебиз. Къарт киши ёлюкню аскерчиге узатады. Ол а аны тюз алгъанлай, кёпюрден суугъа атады. Аны кёрюп, анабыз ючюбюзню да къоюнуна къысады.

Алай бла Къыргъызны къум тюзлерине элтип къуядыла. Биринчиден къыргъызлыла бизни сюймегендиле. Айхай, «враги народа» деселе… Биринчи эки-юч жылда миллетни жартысы ачдан бла сууукъдан къырылгъан эди. Адамгъа жашарча-ашарча ишлерге керекди. Бизге уа ишлерге къоймаучу эдиле. Ханс да ашагъан эдик,  чириген картош ашагъан кезиулерибиз да болгъандыла. Бир эрттен а къатыбызда жашап тургъан бир оруслу къатын, терезеден картош къабукъланы атады. Мен а аланы алыргъа чабама. Ол къатынчыкъ аны кёреди да, табакъчыкъ бла худур чыгъарады.  Табакъчыкъны да алып, къууанып юйге терк окъуна чабама…»

Чюгюндюрде, харбыз, хууан бахчалада да ишлерге тюшгенди аммама.  Ишге аллай бир термилгени  ючюн, аллай бир къарыулу ишлегени  ючюн «Урунууда жигерлик ючюн» атлы майдалгъа тийишли болгъанды, - «Алай заман кете-ёте онбеш жылым да толгъанды, ол заманда манга бир къыргъызлы жаш бюсюреген эди, алай аны анаммы бир къарындашы билип, манга бир башха таулу жаш тапханды. Джантууланы Махмуд – ёксюз жаш. Атасы урушда белгилисиз къалгъанды, анасы уа тифден ауруп ёлгенди. Талай жылдан тамата къарындашы ёсдюрген эди. Ол жаш менден сегиз жылгъа тамата эди. Жыл саным жетмеген эди да, никях этерге унамайдыла. Алай бла анаммы къарындашы барып паспортымдан, туугъан жылымдан беш жылны кетертип къояды, сора 1930 жылда туугъан болама да, манга жыйырма жылым толады. Никяхны этдиле. Бир жылдан биринчи къызым да тууады – Зулейха. Аллай бир ишлегеним ючюн, иги къарыуум да бар эди, алай кесимми къолларым бла, баш ийемми болушлугъу бла кесимми биринчи юйюммю ишлейме. Аны бла къалмай, ол заманнга дери бир ахчачыкъла жыйгъан эдим да, барып бир ийнек да сатып алып келеме. Кеси да племенной, кюннге юч кере сауулгъан. Алай кесими сютюм да, бишлягъым да, сют башым да болады … Алай бла онтёрт жыл ётдю. Къыргъызияда мени жыйырма эки жылымда юч сабийим болады: Зулейха, Залихат, Ахмат.  1958 жылда  юйге къайтыр онгубуз болгъанын эшитебиз … Къайтханыбызда Кёнделеннге тюшмеген эдик, шёндю «Псычох»  деген элге тюшебиз. Бизни бла бирге элге Байкъазилары, Боташлары, Хаирлары тюшген эдиле. Ол заманда плодопитомник эди, кёгет терекле, харбузла  ёсе эдиле. Биз къайтханыбыз да уа, элде оруслула, бир кесек черкеслиле, абазинле эм ногъайлыла жашай эдиле. Аллай бир кёгетли жер болгъанлыкъгъа, ачлыкъ жюрюй эди. Манга уа уруннган, ишлеген ючюн Къыргъызиядан контейнерледен юч тонна ун бла, шекер чюгюндюр бла жиберилген эди. Аны бла халкъны ашатханма, аягъы юсюне салгъанма. Келгенден ары да ишсиз турмагъанма, плодопитомникде талай жылны ичинде ишлегенме. Аны жерлеринде баракъла бар эдиле, анда жашай эдик. Манга уа бир отоуну жартысындан да гитче бёлюмчюк тюшеди. Алай бла къалама алай, бир тёрт кюнден а жашчыгъым – Ахмат – ауруп къалады. Алайлай барама да плодопитомникни таматасына аллынама: «Мени сабийиме ауруп зат болса, юйюнгю къурутурма», - деп. Ол а ийнанмагъанлай, кесини экинчисин чакъырып сорады: «Ала, бу менден не сюеди? Не сабий дейди? Кеси сабийди алыкъынчы». Таматаны экинчиси жууап къайтарады: «Ол «сабийни» юй сабийи барды, халкъны кесини къыйыны бла ашатханды. Сиз а анга былай бир отоучукъ бергенсиз». «Да охо дегин, мен а аны билмей эдим, кечгинлик бер, эгечим – деп айтады таматасы – терк окъуна мынга бир тап отоу беригиз». Алай бла манга бла сабийлериме бир тап жатхан жер бердиле. Къарындашым мени бла жашай эди, эгечим бла анам артха - Кёнделеннге кетген эдиле. Къуру ишлегеним бла къалмай, барып ол заманны багъалары бла 350 сомгъа бир племенной ийнек алып келеме. Кюннге юч кере сауула эди, тюз ол Къыргъыздача. Ол сютню татлыгъын айталмаз эдинг, бишлакъны сап-сарылыгъына уа сейир эталмаз эдинг. Аны юла да къалмай, бир беш-он къой сатып алып келеме. Жашай беребиз. … Талай заман ётдю, къарындашым да мени къолумда ёлдю, сабийлеримден ким къатын алды, ким эрге чыкъды. Алай бла эл ичинде юй ишлейме. Ол юйде бир 10 жыл жашагъан эдик, алай бла анам къарт болуп: «Мен сизге барама десем да, бармазма энди. Къызым, манга келигиз», - деп айтхандан сора, юйню сатып, артха Кёнделеннге къайтабыз. Тийреден адамла тукъумубузгъа да, юйюрюбюзге да бек сый-намыс эте эдиле. Алай анда да бир жыйырма жылны ичинде жашап, бир жашым – Ильяс – ёллюгюн билгенде,  Псычохха, кеси ёсген эллине элтирге тилеген эди. Артха барып, юй сатып алабыз. Юйню жангыз бир тюбю  (фундамент) бар эди, андан сора бир заты да угъай. Сора аны да ишлей-къалай башлайма. Ол болгъанды мени сегизинчи эм ахыр  кере кесим ишлеген юйюм. Алай бла, бу элде баш ием да ёлдю, эки жашым да мында ёлдюле, алайлыкъ бла мында жашап къалгъанбыз. Ма аллай бир къыйынлыкъ да кёргенме, кёп сынаулукъ да тёзгенме…»

Ма аллай хапарла айта эди манга ыннам, аны жартысын айтмайым. Айтып башласанг, олтуруп бир китап жазаргъа тынчыракъ боллукъду иш. Аны айтханына кёре, мени сагъышым былайды: бизни къартларыбыз аман насыплы болмагъан эселе да, биз ала ючюн болургъа керекбиз. Ол къадар сынаулукъну ала бизни ючюн ётгендиле, бизни ючюн жашагъандыла, Аллах айтса, жашап да турадыла. Мындан ары да биз - жаш тёлю, бизнича къызла, жашла аладан эсе насыплы болуп жашаргъа игиликди. Жигит жашла болайыкъ! Миллетибизни атын иги бла айтдырырча адамла болайыкъ.