КЮН ТИЙСЕ

Баргъаны. Аллы 3-чю июньда чыкъгъанды.

Ючюнчю сураты

(Ашхам къарангыгъа дери ишлеп келген Аслижан, бир адыргы ашчыкъ этип, сабийлеге бла къайын анасына ашатып, кесини юлюшчюгюн ашаргъа кёзю къыймай, алагъа къапдырып, эртте жатаргъа умут этди. Сабийин кёз аллындан тас этип къойгъаны жюрегин ашагъанлай турады. Жарсыуун айтып, жиляп, кёлюн чёкдюрюрге адамы жокъ. Къайын анасына намыс этип, аны къатында жилямайды.  Баласын тюшюнде окъуна кёрюрге термилип, кёп кечелени Аллахдан тилеп жатгъанды.  Бюгече уа тюш кёреди).

Аслижан. Даут, балам, не иги болду кёргеним, алай термилип тура эдим, бек тансыкъ болгъанма санга. Ол кюн къолунгдан жиберип къойгъанымы, кесиме кечалмайма. Мени къолум къурусун. Амма эшген чындайланы да санга аяп турама, келсенг, кийип, сабийле бла учаргъа барлыкъса.

Даут. Анам, жиляма, мен сени бек сюеме, бек тансыкъ болгъанма, Мени нек сакъламай кетгенсиз? Чабып поездни ызындан жеталмай къалгъанма. Жолну узуну барып излегенме, сизни табалмагъанма. Парийибизни тапсам окъуна, бек къууанырыкъ эдим. Эсингдемиди ол биз баргъан машинаны ызындан къуууп келгенин кёрген эдик. Тюнене жыгъылгъанымда, жарама ачытмазча юфкюрюп, байлау салыргъа сени табалмагъанма. Анам, жукълай туруп, сен айтыучу жомакъла эсиме тюшюп, ауазынг къулагъыма эшитилсе, сен жанымда тургъан сундуруп кесиме кёл этдире, жукълап къалама. Уянсам а, биягъы сен жокъ.

Аслижан. Ой, балам, кеч мени, къыйын сагъатынгда къатынгда болалмагъаным ючюн, жюрегимде жюрютеме, тилекле этеме. Кечгинлик жокъду манга, ийсагъан ол кюн суусапдан ёлген мен болсам, иги боллукъ эди. Бюгюн да жюрегим да, кёзлерим да сени излей алайда, ол биз поездден чыкъгъан жерде къалгъандыла. Жашауум ол такъыйкъада тохтап къалгъанды.

Даут. Анам, ач болсам, сен бишириучю гыржын ийисни эсиме тюшюрсем, тойгъанча болуп къалама.  Энди сен айтханны этип, Аминатчыкъны ёпкелетирик тюйюлме. Ол гитчечикди, уллула уа анга хурмет этерге керекдиле. Кёремисе, анам, сен айтхан сёзлени эсимде тутама.

Аслижан. Мени алтын балам, келчи бир къучакълайым.

Даут. (чабып келип, анасыны боюнундан къучакълап, жаягъына уппа этгенча болуп) Анам, сени бир жерге да иерик тюйюлме. Анасыз жашаргъа юйреналмайма. Кетме, анам.

Аслижан. (элгенип, уянып) Къайда аллай насып кюнюмде кёрюрге, тюшде болмаса. (акъырын, кишини уятмазча жиляды. Кёлю такъырлыгъын къуруда жашырыучу Аслижан бу жол тёзалмады.)

Аслижан. (эртте къобуп, тюнене базарда кюмюш бел баугъа алышып алгъан нартюх унчугъундан, къыйынлыгъын да кеси-кесине айта, тылы ийлеп башлады). Хар тылы этип, гыржын биширип башласам, жюрегим биз сукъгъанча чанчмай къалмайды. Даут, сен къалай сюйюучю эдинг гыржын биширсем. Анам биширген гыржынны ийиси гокка хансланы ийислерича ариуду деучю эдинг. Сени тас этген кюнюмю къарангылыгъы жашаууму ёмюрде да жарытмаз. Аллах мени бир бёлек заманнга къанатлы этип къойса эди, хар жерге учуп, сени тапхынчыгъа дери уяма къайтмаз эдим. Эсгериуле бла жан кечиндиреме: аланы,  китапны бетлерин кибик айландыра,  ажымлы такъыйкъалары  жюрегиме мияла сыныкълача тюйрелип ачытадыла. Заман жараланы багъып, сау этеди дейдиле, алай мендеча заманны багъаргъа кючю жетмеген жаралагъа уа не оноу? Ала уа от кибик кюйдюредиле. Сенсиз дуниям онган къумач кибик, тюрсюнлерин тас этгенди. Ингирде хар ауанада сени излеп, кюндюз ауазынг къулагъыма эшитилип, кюнлерим санга термиле ётедиле. Аллахдан да, сенден да кечгинлик тилейме, сени къатымда сакълаялмагъаным ючюн. Кёчгюнчюлюк азапла окъуна унутдуралмайдыла сени. Атанг урушдан къайтса, сени тас этгенме жолда, деп къалай айтырыкъма? Ол менден насыплы сунама, сени тас болгъанынгы билмей турады. Няння мени жапсарыргъа айта болур ансы, къуруда сен келликсе бизге деучюдю.  Намаз этсе, къуруда тилек этип турады.  Эки дуниядан биринде, сени бла тюберме деген умутум къыйынлыкъланы тенгизинде мени батдырмай турады.

(сагъышлары мыйысын теше, Аслижан тылы ийлеп бошады)

(Марзиятны жётел тауушу бюгече кишиге кёз къыстырмагъанды. Аслижан бригадирни къатынындан бир эчки сютчюк алышып алып келип, къайын анасына ичирирге умут этип)

Аслижан. Няння, мен бусагъат санга бир сютчюк мажарып келейим, аны ичсенг, жётелинг бираз сел болур, Аллах айтса.

Марзият. Халкъ ачдан ёле тургъан заманда санга сют ким берликди?

Аслижан. Няння, бригадирни къатыны эчки сютню хапчюкге алышады, деп эшитгенме. Ол къарт анамдан къалгъан мухарске жаулукъгъа алышыр.

Марзият. Мени ючюн, къарт анангдан къалгъан жаулукъну элтип бир уртлам эчки сютге къалай бергин?

Асдижан. Жаныбыздан багъалы бир зат жокъду. Жашынг сени да, сабийлени да манга аманат этип, урушха алай кетгенди. Мен саулукъда сизни ачдан да, жаланнгачлыкъдан да сакъларгъа кюреширикме.

Марзият. Ой, сени жауунг да къарт да, къарыусуз да болсун. Кеси-кесиме: Даутчукъну кёрюрге керекме, деп кёл этерге кюрешеме. Мени жюрегим биледи, ол бизге къайытырыкъды, аны кёрмей ёлюп къалырма, деп, къоркъама. Жашауубуз къуру жауунлу болуп да турмаз, кюн тийип да жылытыр. Аллах къыйынлыкъладан сора себеп бериучюдю.

Аслижан. Няння, барып сютчюк алып келейим.

Марзият. Келин, комендантдан эркинлик алгъанмыса? Билесе, теберге онг болмагъанын.

Аслижан. Жолда эркинлик алып, алай кетерикме. Охо, терк жетип къайтайым. (кетеди).

(Аслижан сютчюк алып келе, комендантха тюбейди)

Комендант. Жёбелеп бараса, баям, бек ашыгъаса.

Аслижан. Хау ашыгъама, юйде сакълап турадыла.

Комендант. Билемисе, ма бу темир жолну ары жанына барыргъа сени эркинлигинг болмай ётгенсе, ол башха жерди.

Аслижан. Мен эркинлик алып алай баргъанма.

Комендант. Сен эркинлик жангызда бери жанында жюрюрге алгъанса, жолну ары жаны уа башха жерди. Ангылаймыса?

Аслижан. Сора ол жаны тыш къыралча башха жер эсе, поездле къалай жюрюйдюле? Эки тенг бёлюнюп, сол жанында чархлары бир къыралны жеринде, онг жанында чархлары бирси къыралны жолунда? Не артыкълыкъла сынап, къыйынлыкъла кёрюп барабыз, Аллах кесинг болуш.

Комендант. Жарамайды дегенни ангыла. Бу жолдан сора быллай ишинги кёрсем, эшитмедим деме, тутдуруп къоярыкъма.

Аслижан. Кеси жанымда энди барыргъа боллукъмуду?

Комендант. Бар. Сен ким болгъанынгы да, киши жеринде тургъанынгы да унутма.

(Аслижан ёпке солуу эте, юйге жетди)

 Марзият. (жётел эте) Келин не болдунг? Къыйналып тургъанма бир жерде комендант тутуп, иймей къояр, деп.

Аслижан. Тюз саугъанлай алып келеме, алай жолда сууугъанды. Бусагъат жылытып берейим да, ичерге кюреш.

Марзият. Бу сабийле да ичсинле, кесекледен юйде бир адам ауруса, башхалагъа жукъмай къалмайды. Биринчи алагъа берчи.

(Далхат анасыны къайтхан тауушун эшитип, къатына жууукъ барып)

Далхат. Анам, мен школгъа бюгюн барлыкъ тюйюлме

Аслижан. Нек бармайса? Не болгъанды?

Далхат. Тюнене школда тенг жашларым бла сюелип тургъанлай, директор ана тилигизде сёлешесиз, бюгюнден сора эшитмейим, деп бек къутургъанды.  Аны терслик этгеннге санап, классда битеу парталаны бла полну жуудургъанды. Мен ишден къачмайма, алай ана тилимде дерсден солугъан кезиуде сёлеширге эркинлигим жокъмуду? Алай соргъанымда уа бютюнда ачыуланып, къайда болгъаныгъызны унутмагъыз, ана тилигизде туугъан жеригизде сёлешгенликге, мында эркинлигигиз жокъду, жеригизни, тилигизни да унутуп къоюгъуз, дегенди.

Аслижан. Ой, биз харипле, ана тилибизде сёлешмей не тилде сёлешейик? Туугъан жерибизден жангыз тилибизни бла жаныбызны алып чыкъгъанбыз эки сагъатны ичинде. Кебинлигибизни окъуна алыргъа онгубуз болмай. Жарсыуубузну айтсакъ, кёлюбюз чёге, хар сёзю суусабыбызны къандыргъан тилибизни унутмазбыз, Аллах айтса. Далхат, окъугъан не заманда да игиди, аны себепли школгъа жюрюрге, ана тилни да унутмазгъа керекди. Киши эшитмеген жерде тенглеринг бла сёлеш, школну уа къоюп къойма, тилеген этеме.

Далхат. Анам, артыкълыкълагъа да тёзюп, тюз сен айтханынг ючюн барама школгъа ансы, юйде ишим бек кёпдю.  Къаурала жыяргъа барыргъа керекди, ол гитче къапчыкъда нартюхню да тирменчик бла тартыргъа керекди, арбаздада жюз жумушум барды.

Марзият. Балам, атанг бизге болушханынгы кёрсе, аз къууанмаз эди. Бош айтмагъандыла, жарлыны танасы ёгюзлюк этеди, деп.

Аслижан. Мында хар кюн жан сакълаугъа жораланып ётеди, аны себепли тёзюп жашаргъа керекди. Тёзген тёш ашайды. Не этейик амалыбыз алай болса. Атагъыз урушдан къайтса, тынчыракъ болур, деп умут этеме.

Марзият. Ийсагъан, бир къагъытын окъуна кёрюр эди, къалай болгъанын билир эди, саулугъу бек седиремей тура болурму? (жётел этеди)

Аслижан. Иссилей бу сютчюкню уртлап боша.

Марзият. Бир кёп сагъышла жюрегими ашап турадыла, бирин айт да, бирин къой.

Тёртюнчю сураты

(Киши жеринде, къыйынлыкъладан толу жылла, ауурдан шорха суулача терк акъмасала да, ётдюле. Далхат бла Аминат абадан болдула. Аслижан юйдегисин ачлыкъдан да, жаланнганчлыкъдан да сакълап жашаргъа кюрешгенди. Ол къадар жылны ичинде бир кишини къулагъына Даутну юсюнден хапар чалынмагъанды. Энди таулу халкъгъа туугъан жерлерине къайтыргъа эркинлик берилгенди. Узакъдан той тауушла эшитиледиле. Танымагъан къум аулакълада жашау тиргизип башлагъан таулула, аякъ тирегендиле. Марзият олтуруп, Аслижан да юй жумушла бла кюреше тургъан заман.

Марзият. Келин, той таууш келеди къулагъыма, алгъын кесибиздеча къобузда согъула болур дейме?

Аслижан. Билемисе, Няння, энди туугъан жерибизге къайтыргъа эркин болгъанбыз. Анга къууаннгандан таулула той этедиле. Бир-бирни алгъышлайдыла. Кёчгюнчюлюкню къара туманы чачылып, кюн тие башлагъанды таулуланы къадарларына. Алай бизни къууанчыбыз бла бушууубуз къатыш сезимле бередиле жюрекге.  Мынча жылны мында табылмагъан Даутну къалай къоюп кетейик? Термилип тургъан Кавказыбызгъа жарабызны да алып барлыкъбыз.

Марзият. Ол Даут тас болгъан ачы кюнню ёмюрде да унутмам. Алай мени жюрегим биледи, ол сауду. Орта Азияны къум тюзлери, жаны саулай, аны жутуп къоймагъандыла. Аллах жазыкъсыннганды мени баламмы. Энди уа уллу болгъан болур. Иги эсли болса, ол бизни Кавказда теркирек табып къояр, ким биледи.

Аслижан. Даут сау болса, бир тауушу чыгъарыкъ эди. Андан бери кеси бизни излемей турлукъ тюйюл эди. (къайын анасыны аллында жюрек сезимине эркин болмаучу Аслижан, ачыуун ичинде тутаргъа кюрешип, кёзлерин сюртдю).

Марзият. (сёзню башхагъа бура) Келин, сора къачан тебирейдиле Кавказгъа?

Аслижан. Казахлыла иймез умут этип кюрешедиле: сизнича ишчи, чыдамлы халкъ кёрмегенбиз, мында къалыгъыз, кетмегиз, деп бек тилейдиле. Кесибизге област этерге да айтадыла. Алай таулула уа бек ашыгъышлы туугъан жерлерине тебирейдиле, деп эшитгенме.

Марзият. Зор бла туугъан жерлеринден кёчюрюлген таулу халкъ, Кавказгъа барыргъа онг барды, деп эшитселе, кече бла кетерикдиле. Анча жылны хауасы бла солургъа, сууун ичерге, ташындан окъуна тёшек этип жатаргъа термилген халкъ.

Аслижан. Казахлыла тилеп кюрешгенликге, мында хазна киши къаллыкъ тюйюлдю. Хапчукланы акъыртын жыйып башлайыкъ, Далхат бла Аминат да болушурукъдула. Мындан бара,  не кёп зат элтирге да онг бергендиле.

Марзият. Эркегырыу болушлукълары болгъанла  хар затларын да жюклеп элтирле Кавказгъа, бизни уа тутхучубуз жангыз Далхатды.

Баргъаны боллукъду.