БИРИНЧИ МАЛКЪАР ПЬЕСАГЪА КЁРЕ СПЕКТАКЛЬ

85 жыл мындан алгъа театр сахнабызда Геляланы Рамазан жазгъан биринчи малкъар пьесагъа кёре «Къанлы къалым» деген спектакль салыннганды.

Ол заманны эсге алсакъ, драматургубуз жокъ, режиссёрубуз – энди окъуп келген жаш адам Геляланы  Рамазан. Сёзсюз, керти малкъар миллет театр болур ючюн, тилибизни, жашау болумубузну, адет-тёрелерибизни да билген драматург да керек эди. Ол ишни да кеси боюнуна Геляланы Рамазан алгъанды – кеси жазып, «Къанлы къалым» деген биринчи профессионал миллет спектакльни малкъар труппада кеси салгъанды.

Былайда авторну юсюнден къысха айтыргъа тийишли болур. Геляланы Кичини жашы Рамазан 1915 жылда Огъары Малкъарда туугъанды. Нальчикде Ленинчи окъуу шахарчыкъда педтехникумда окъугъанды. 1931–1932 жыллада Къабарты-Малкъарда санатны биринчи миллет олимпиадасына, Шимал Кавказны тау халкъларыны санат жаны бла биринчи эришиулерине, Москвада баргъан битеусоюз олимпиадагъа да къатышып, тепсеп, халкъ жырларыбызны айтып, уллу махтау алгъанды, нёгерлерини ичинде да белгили болгъанды.

Ол жашладан, къызладан ЛУГ-да драма кружок къурагъанды. Тыш къыраллы классикадан эм орус жазыучуланы чыгъармаларындан бир къауум пьесаны да кеси кёчюргенди. Заманны излемине кёре, агитация халда кеси къысха оюнла да жазгъанды. Студент спектакльледе кеси да ойнагъанды.

Окъуп бошагъандан сора, къысха заманны туугъан элинде устаз болуп ишлегенди. 1935-1940 жыллада Москвада Искусстволаны Луначарский атлы театр институтунда режиссёргъа окъугъанды. Андан къайтханлай, аны театрда малкъар труппаны баш режиссёру этгендиле. Жарсыугъа, аны кёп ахшы мураты жартылай къалгъандыла. Уллу Ата журт уруш башланнганлай, фронтха бармаз эркинлиги болуп тургъанлай, ол военкоматха къагъыт жазып,  ары кетгенди. Владикавказда аскер пехота училищеде къысха курсланы бошап, 1941 жылны декабрь айында Армавирде Шимал Кавказ аскер округну къурамына лейтенант болуп баргъанды. Аны Къабарты-Малкъарда 115-чи Къабарты-Малкъар кавалерист дивизияда 278-чи Кавказ полкда миномёт взводну командири этгендиле. Жарсыугъа, Рамазанны аскерчи жолу къысха болгъанды. Биринчи малкъар драматург, биринчи профессионал режиссёр, тамата лейтенант Геляланы Рамазан 1942 жылда Ростов областьны Мартыновка элини къатында жоюлгъанды.

Рамазан бу пьесасын къалай жазарыгъын, анда кимле ойнарыкъларын, аны баш темасы таулуланы жашау болумлары бла къалай байламлы боллугъун студент заманында, 1938 жылда окъуна оюмлап башлагъан эди. Къагъытха юч актлы пьесаны биринчи тизгинлерин да анда, Москвада, тюшюргенди.

Аны сюжет ызы былайды: бай Аркъабек жангыз къызы Жансуратны бай Къамболатны жашы Къасботха береди. Къыз а ол кече окъуна атасында жалчылыкъда тургъан Мурат бла къачады. Ызларындан жетип, къызны ушкок бла атып ёлтюредиле, Муратны бла тенги Ахматны уа тутуп, тюплеринден от этип ёлтюрюрге умут этедиле, алай жарлы халкъ аланы байланнган жерлеринден эркин этеди. Ала къачып кетедиле. Алай бла  драма эски, адамны учуз этген адетлени жашаудан кетере барыргъа чакъыргъанды. Инсанны жашауу, насыбы да сатыу-алыуладан бийикди деп, аны айтханды пьесасында автор.

Бу оюн бизни сахна санатыбызны къуралыуунда биринчи, бек магъаналы атлам болгъанын ангылап, жаш актёрла кече-кюн да репетицияла бардыргъандыла. Ойнагъанла бир бирлерин ангылап, ишге алай киришгендиле, артистлени кёп къалмай барысына да табылгъанды анда роль. Спектакльни хазырлау жарым жыл алгъанды. Анга къатышханланы атлары унутулмагъанды. Бай Аркъабекни Чабдарланы Хызыр, аны жангыз къызы Жансуратны Къудайланы Маржан бла Уяналаны Баблук, бай Къамболатны Рахайланы Таубий, аны жашы Къасботну Балаланы Омар, Аркъабекде жалчылыкъда тургъан, аны къызы сюйген Муратны Къудайланы Ахмат, аны тенги Ахматны Рахайланы Исмайыл, бай Аркъабекни жумушчусу Кызауну Геляланы Нальбике бла Ахкёбекланы Фатимат, Жансуратны анасы Налмасны Биттирланы Жаухарат, Аркъабекни жумушчусу Таукъанны Жарашууланы Ахмат, Гяпчини Макытланы Исхакъ, эфендини Чочайланы Жюнюс, жашчыкъны Жантууланы Исса, элли тиширыуну Жаболаны Мариям, элли киши Жанмырзаны Малкъарланы Магомет ойнагъандыла. Драманы темасы алагъа таныш эди. Таулула кеслерини жашауларыны юсюнден оюннга къууанып къарагъандыла. Спектакльни декорацияларын художник П. Рябчиков хазырлагъанды.

Оюнну премьерасы тюз да Уллу Ата журт уруш аллында, 1941 жылда июньда, Нальчикде баргъанды. Ол къууанч халда ётгенди. Анга къарагъандан сора: «Ёмюрюнде театрны не болгъанын билмеген малкъар халкъны энди кесинден чыкъгъан фахмулу артистлери, режиссёрлары, драматурглары бардыла. Геляланы Рамазанны биринчи кере жазылгъан «Къанлы къалым» пьесасы кесини толулугъу бла къарыусуз чыгъармалагъа ушамайды. Ол бюгюннгю тёлюге Малкъарны бурун озгъан заманыны юсюнден хапарлайды. Автор анда ангылаулу, ачыкъ сыфатла бла муратын къарагъанлагъа жетдиреди. Пьесада фольклор эркин бериледи. Ол зат аны асламлагъа ангылаулу этеди… Театрны бу жетишими халкъны уллу къууанчыды, ма аны ючюн биз кесибизни жаш театрыбызны алгъышларгъа керекбиз», – деп жазгъанды «Социалист Къабарты-Малкъар» газетни 1941 жылда 4-чю июньда чыкъгъан номеринде биринчи адабият кесаматчыбыз Хочуланы Салих.

Аны юсюнден Москвада «Молодой сталинец» деген газетни 6-чы июньда чыкъгъан номеринде, бери келип, оюннга къарагъан театр кесаматчы Я. Бродский да тынгылы статья жазгъанды. Анда быллай тизгинле бардыла: «Малкъар! Эсде къаллыкъ бир аламат иш болду, энтта да бир хорламгъа жетишди сени сейирлик эм фахмулу халкъынг! Биринчи миллет пьеса – Геляланы Рамазанны «Къанлы къалымы» малкъар драматургияны жаратылгъанын билдирди. Театрны иши башланнганлай, сахнаны бла залда олтургъан къараучуланы аралары эрип кетди: биз барыбыз да узакъ тау элге тюшдюк…» – дегенди.

Бродский статьясында энчилеп, «Спектакльде Балаланы Омар, Чабдарланы Хызыр, Жарашууланы Ахмат эм Рахайланы Таубий бек аламатдыла. Рахайланы Исмайыл жашау кючден толуду», – деп сагъынады. Балаланы Омаргъа эсде къаллыкъ рольладан бирин бергендиле – ол анда акъылдан жартыракъ Къасботну ойнагъанды. Айхай да, бу трагедияда ол роль кюлкюлю болуп чыкъгъанды. Къасбот, келинлик сунуп, аны анасына айтхан сюймеклик сёзле, аланы айта туруп, кесин къалай жюрютгени да ауузлада айтылып тургъанды.

Премьерадан сора спектакльге режиссёрну туугъан эли Огъары Малкъарда къарагъандыла. Ол узун жолда реквизит элтген театр арбала тизилип баргъандыла. Адамла клубха сыйынмагъанда, оюнну эл ортасында кёргюзтгендиле.

Малкъар халкъны кёчюргенде, сюргюн жолгъа юй адамы Нальбике жашы Владимир, къызы Рая бла Яникойда ата юйюнден атланнганы бла байламлы  Геляланы Рамазанны урушдан жазгъан къагъытлары, ары дери кюрешген чыгъармачылыкъ жазыулары, «Къанлы къалым» деген трилогия драмасыны къол жазмасы да Нальчикде Суворов атлы орамда фатарында къалып, тас болгъандыла.

Ол иши ючюн Къарачайны бла Малкъарны жамауат саугъасы – Кърымшаухалланы Исламны майдалына тийишли болгъан театр кесаматчы Сараккуланы Асият, «Рамазан Геляев: в жизни и на сцене» деген китапны да автору, драманы жыяргъа къыйын салгъанды.

«Къанлы къалым» деген биринчи малкъар драманы сахнагъа чыкъгъаны малкъар халкъны, аны бла къалмай, битеу республиканы да маданият тарыхында уллу хорлам эди. Аны юсюнден саулай къырал да билгенди.