Ариу-иги деп къаллай адамгъа айтабыз?

Жашауну ариулугъу, жарыкълыгъы, насыплыгъы жангыз ашны, кийимни кёплюгюнден, игилигинден къуралмайды. Ариу, жарыкъ жашау ючюн кюрешиуде бизге дагъыда адамланы арасында бир бирге ариу къарау, адамны игилиги, ариулугъу, бийик культура керекди.

Жашауну, адамны ариулугъун къалай ангыларгъа керекди? Бек алгъа айтсакъ, ариу, насыплы жашау – ол халкъ бла бирге жашауду, халкъны аркъасында угъай, халкъ ючюн, Ата журт ючюн жашау болады.

Жашаугъа магъана, ариулукъ, насыплыкъ,  туугъан журт, халкъ береди. Аласыз адам насыплы болалмаз. Хар адам туугъан жерине, ата журтуна кесин тартдырады. Уллу орус жырчы Фёдор Шаляпинни билмеген дунияда адам болмаз. Къайда да жырына сюйюп тынгылагъандыла, кёрюрге сюйгендиле, кёп ахча да алыучу эди. Ашаргъа ашны, киерге кийимни сюйгени чакълы тапханды. Алай  Ата журтун кёрюрге ёлгюнчю термилип, тансыкъ болуп тургъанды.

Герцен а! Аны узакъдан жазгъан письмоларын ким окъумагъанды! Мичуриннге патчахлыкъны заманында американлыла келип, Америкагъа келсенг, не излегенинги, соргъанынгы да тапдырырбыз, деп тилеп кюрешгенлеринде, ол ата журтума, халкъыма ишлемеген кюнюм манга керек тюйюлдю деп къойгъанды. Мичурин а ол заманда бек къыйналып жашагъанды.

Алексей Толстой Октябрь революцияны магъанасын ангыламай, андан къоркъуп, башха къыралгъа кетген эди. Бир кесек замандан ашаялмагъанлай, жукълаялмагъанлай, туугъан журтуна термилип, артха къалай къайтханын да билебиз. Аллай юлгюлени бек кёп санаргъа боллукъду. Ол адамла ата журтдан айырылып жашау этген толу, ариу да болмазлыгъын билгендиле. Не байлыкъ, не жетишимлик, не махтау да ата журтну, кесини халкъыны ариулугъуча, татлылыгъыча кёрюнмейди.

Биз «борч», «намыс» деп айтабыз, бир-бирде алагъа магъана бермей да къоябыз. Иги эслеп къарагъанда, ол сёзлени магъанасы бек уллуду. Адамны иши, кесин жюрютгени, адамла арасында айланыуу, къылыгъы ол сёзле бла багъаланады. «Халкъны аллында борчлума» деп айтыу адамны халкъ бла байланнганыны, аны халкъгъа жууукъ болгъаныны,  халкъны сейири ючюн кюрешгенини юсюнден айтады. Адамны ариулугъу, игилиги омакъ кийиннгенден, чачны ариу тарагъандан, неда бет, сан ариулукъдан башланмайды, аны халкъны аллында борчун намыслы, жетишимли толтургъанындан болады.

Эрменли жаш врач Николай Насибян кеси къыйын ауруп тургъанлай, башха элде бир адам аны болушлугъун излейди, бек къыйналыпды дегенлеринде, сёз да айтмай, къобуп, ол элге жетеди. Ол берген болушлукъну себебинден къыйын ауругъан сау болады. Николай кеси уа ёледи. Ол халкъны аллында борчун намыслы, махтаулу толтурады, аны ючюн жанын да аямайды. Не сен, не мен Николайны кёрмегенбиз, къалай кийиннгенин да билмейбиз, алай бирча айтабыз: «Ол иги адамды» - деп.

Бизни къыралда Зина Львованы жигерлигин эшитмеген адам эшта болмаз. Былтыр 3 октябрьде, эрттен бла, Зина Львова дежурный болгъан заманда поезд женгил келе эди. Зина,  тургъан жерге жетерге энтда бир кесек къалгъанды. Ол такъыйкъада Зина темир жолну арасында  чабып келген жашчыкъны эслейди, кесин унутуп,  ол жашчыкъгъа мыллыгын атады. Жашчыкъ хатасыз къалады. Тиширыу а поездни тюбюне тюшеди, аны эки буту да кесиледи. Больницагъа тюшюп, эс алгъанында, биринчи сорууу: «Жашчыкъ сау къалгъанмыды?»- деп болгъанды. Жашчыкъ сау къалгъанды, аны аты Витя Ковалинскийди.

Бир жол «Правда» газетде гитче статьячыкъда комсомолчу Василий Варзиновну юсюнден жазылгъанды: Василий Ленинград аэропортда дежурный болгъанда от тюшеди, мында бензин да башха женгил жанарыкъ затла да кёп эдиле. Жаш отну хорлайды, алай кеси кюеди. Уллу жараларына къарамай, телефоннга жетип, шахаргъа билдиреди. Андан сора бир кесекден ёлюп къалады.

Уллу Ата журт урушну заманында Гастелло, Александр Матросов, Зоя Космодемьянская жаш гвардиячыла, ала кибик мингле, жюз мингле, къанларын - жанларын аямай, ата журтубузну, совет халкъны эркинлигин къоруулагъандыла. Урушну заманында кеслерини жигитликлерин, батырлыкъларын, эркинликлерин кёргюзтген адамланы тизмесин жазар ючюн окъуна бек кёп къагъыт керекди.

Бизни совет халкъыбиз этген жигитликни башха бир халкъ да эталмагъанды. Нек? - деп сорлукъла болурла. Ол жигитлик бизни огъурлу ниетибизден, совет жашауубуздан, ата журтубузну сюйгенден, хар адам халкъыны сейирин кесинден бийик салгъандан чыкъгъанды.

Халкъ, ата журт ючюн кючлерин, жанларын аямагъан адамлагъа ариу жашауну жашагъандыла, дейбиз.

Жигитликни, эрликни урушда этерге боллукъду, мамырлыкъда алагъа жер жокъду, деп жаш тёлюню арасында кёпле айтадыла. Ол терсди, ангыламагъандан айтадыла. Башында Зина Львованы, Николай Насибянны, Василий Варзиновну юсюнден айтылгъан юлгюле мамырлыкъ жашаудан алыннгандыла.

Арктикагъа барып, аны сынагъанла уа! Ёмюрде сюрюлмей, адам жашамагъан жерлеге Москвадан, Ленинграддан, Киевден, Совет Союзну хар бир жеринден баргъан жаш тёлю целинаны, къургъакъ жерлени хорлап, къыралгъа кёп жюз миллион пуд мирзеу берген совет жаш тёлю аз жигитликми этеди! Энди ала къаллай къыйынлыкъланы хорлагъанларын битеу совет халкъ биледи эм алагъа ыразыды.

Угъай батырлыкъгъа, эрликге мамырлыкъ жашауда да жер барды, иш кёпдю. Хар заманда планын артыкъ толтургъан урунууну жигитиди, ол халкъны, къыралны аллында борчун намыслы толтурады.  Аллай адамгъа тюз жашайды, ариу жашайды, намыслы, ариу, иги адамды дейбиз.

Толтуралмазлыкъ, ишлеялмазлыкъ къуллукъну излегенлеге, портфель тилегенлеге биз аз тюбемейбиз. Аны къой, ала ишин иги билген адамны къуллугъундан чыгъарыргъа кюрешип, ол къуллукъну кесине алыргъа муратлагъанла да бардыла. Бир- бирде аллайла муратларына окъуна жетедиле. Ол а жууукълукъну къыралны сейиринден кесини сейирин бийикге кётюргенден, тенгими жанына тиймейим, да не боллукъду, ишлесин, андан осалла да болуучудула, дегенден чыгъады. Быллай «ишле» ётюрюк айтхандан башха тюйюлдюле. Аллай осал ишлени ачыкъларгъа керекбиз, жашаудан къыстаргъа, анга къажау битеу жамауатыбызны кётюрюрге борчлубуз.

«Юйдегини намысы» деп,  кёп болмагъанлай Нальчикде кино кёргюзтюлгенди. Анда къыралны, халкъны алдагъан мюлк тамата бла шагъырейленебиз. Колхоз районда биринчи жерни алады, планын толтурады, къыралны аллында борчун   артыкъ береди. Барысы да мюлкню таматасын махтайдыла, кесин да Битеусоюз эл мюлк кёрмючге жиберирге белгилейдиле.  Кертиси бла уа, колхоз планын бир заманда толтурмагъанды: башхаладан жюнню сатып алып, къыралгъа колхозну къойларындан къыркъылгъан жюннюча бергенди. Халкъны, къыралны да алдагъанды.

Аллай таматагъа биз ариу къарамазлыгъыбыз белгилиди. Алай юйдегиси, атасы, анасы, къарындашлары, эгечи анга къалай къарайдыла? Аны атасы, темир жолчуду, эрттеден урунады. Ол уялгъандан ауруйду. Эгечи, къарындашлары хыйлачы бла сёлеширге да сюймейдиле. Юйдегилери анга: «Сен этген иш бизге бедишликди, барып, халкъгъа айт, ол не айтса, аны эт, алайсыз биз бирге жашаяллыкъ тюйюлбюз», - дейдиле. Ариу къылыкълы юйюр, совет адамла халкъны алдаучуну хорлайдыла, ала кеслерини юйюр сейирлеринден халкъны сейирин бийик саладыла.

Не тюрлю къарамы болса да, акъылы болмагъаннга ариу адамды дерге къыйынды. Адамны бетин мыйыкъла, къашла угъай, акъыллы кёзле ариу этедиле. Сакъалны хар кюнден жюлюп, мыйыкъларынгы боя, чачынгы бир да аямагъанлай ары-бери бур, акъылынгы ёсдюрмесенг, ариу кёрюнмезсе.

«Адам не жаны бла да ариу болургъа керекди», - деп, уллу орус жазыучу А.П. Чехов айтханды. Адамны иши да, ниети да, бети да, саны да, кийими да ариу болургъа керекди.

Адамгъа ариу кийим да керекди. Жаш тёлюню арасында бир къауумлары кийимге не аз да эс бурмайдыла, не къадар осал кийинсе, аны тапха, игиге санайдыла. Ол тюз тюйюлдю. Башха къауумлары уа кийимден башха затны юсюнден сёлешген да этмейдиле. Экинчи къауумну юсюнде бир затха да ушамагъан кийимни кёрюрсе: чурукъланы къобузча этип киерле, башларына къалпакъ салырла, узакъдан кёрюннген галстукну тагъарла, пиджаклары уа тобукълагъа жетер.