Саулукъгъа хайырлы къалияр

Жаз башында тюз къар эригенлей, чегетледе къалияр ёсюп башлайды. Кёпле аны энчи сарымсах  ийисинден, тюкенледе тузланып сатылгъан сабакъларындан таныйдыла. Биз а бу битимни юсюнден не билебиз? Бирле анга «айыу сохан» деп нек айтадыла? Аны анга ушагъан, алай кеслери уа уулу болгъан хансла бла къатышдырмай къалай къояйыкъ, кесин да ашха нек къошаргъа керекди? Келигиз, къалиярны хайырыны, татыууну эм тасхаларыны юслеринден айтайыкъ.

Сыфаты, тюрсюню

Къалияр деп чегетледе чапыракълы, салкъынлы жерчикледе, сора суу ёзенледе ёсген сохан маталлы битимге айтадыла. Ол битеу Европада, Кавказда, Сибирьде эмда Узакъ Востокда жайылгъанды.

Жаз башында ол башхаладан эсе алгъаракъ уянады, аны жыйыу кезиу а апрель айда башланып, май-июнь айлагъа дери созулады.

Тышындан къарагъанда, къалияр ол - женгил бюгюлюучю сабакъда жап-жашил чапыракъладыла. Аны баш энчилиги уа - ийисиди. Къолунгда чапыракъны ышып эзсенг, ол сарымсахны, соханны да кючлю ийислерин чыгъарады, алай аны татыуу уа сарымсахдан къайда жумушакъды. Бу битимни хар несин да ашаргъа жарайды: чапыракъларын, сабакъларын, соханларын окъуна.

Саулукъгъа хайыры

Къалияр жаланда татыулу битим тюйюлдю, ол керти табийгъат дарманды. Хау, дарманланы толусунлай алышындырмай эсе да, адамны чархына болушургъа уа къолундан келликди. Бютюнда кёпге созулгъан къышдан сора, организм витамин къытлыкъ сынагъан заманда, бу битим керти къутхарыу болады.

Жюрекни бла къан тамырланы къоруулау. Аны къурамында болгъан затла холестеринни мардасын тюшюрюрге болушадыла эмда къан тамырланы къабыргъаларына жаулу затланы жабышыргъа къоймайдыла. Ол атеросклерозну болдурмазгъа, къанны басымын да мардасында тутаргъа болушады.

Табийгъат антибиотик. Анда болгъан фитонцидле бла ариу ийисли жаула антисептик кибик алай ишлейдиле. Къалияр микробланы, вирусланы, сора сууалчанланы бир-бир тюрлюлерин къурутады.

Антиоксидант къоруулау. Бу битим клеткаланы къартлыкъдан сакълайды.

Аш оруннга себеплик. Къалияр, клетчаткасы кёп болгъаны себепли,  адамны азыкъ ашаргъа сюйген сезимин кётюреди, чегилени ишин да игилендиреди.

Хайырлы затлары: Аны 100 граммында жаланда 35 ккал барды. Ол С витаминни саукюнлюк мардасы, А витаминни да аслам кесеги бла жалчытады. Дагъыда быладан байды: К, Н витаминле, бета-каротин, калий, кальций, кремний, темир, багъыр.

Сейир шарт: алгъын къалиярны цинга ауруудан (С витаминни къытлыгъындан) бакъгъанда кенг хайырланып болгъандыла. Ол таулада не къадар бийикде ёсе эсе, анда бу витамини ол къадар кёпдю.

Сакъ болугъуз: уулу битимле!

Къалиярны агъачда жыйыучулагъа бу бек магъаналы эсгертиудю. Аны къоркъуулу «эгиз къарындашлары» бардыла. Ала анга ушайдыла, алай кеслери уа ёлюр отдула: ландыш, къачхы крокус (безвременник) эмда кунтуш (чемерица).

Ийисине эс буругъуз. Къалияр не заманда да сарымсах  эм сохан ийис этеди, ол уулу «эгизледе» уа аланы бири да жокъду. Аны себепли ишекли болгъан битимни чапырагъыны ийисин кёргюнчю бир заманда да ашамагъыз!

Сабагъына къарагъыз. Къалиярны хар чапырагъыны кесини энчи сабагъы болуучуду. Ландышны чапыракълары уа экеу-экеу болуп ёседиле, кеслери да тюп жанларында бир-бирлерин къучакълагъанча этип.

Базынмай эсегиз - жыймагъыз! Саулукъгъа къоркъуу салгъандан эсе, бу битимни базарда сатып алгъан игиди.

Ким сакъ болургъа керекди?

Хайыры уллу болгъанлыкъгъа, къалияр хар кимге да келишип къалмайды. Эфир (ийисли) жауладан бай болгъаны себепли, ол аш орунну къыйнаргъа боллукъду. Аны ючюн ачы гастрит, ашхынны жарасы, панкреатит, холецистит къозгъалыу кезиуледе аны ашаргъа жарамайды.

Дагъыда сарымсахгъа неда соханнга аллергия бола эсегиз, къалияр да аны къозгъаргъа боллукъду. Ауурлукълары болгъан тиширыула, сабийге ёшюн берген анагъа да керекмейди аны ашха къошаргъа. Бир да болмаса уа,  врач бла оноулашыргъа тийишлиди.

Мардасы: диетологла кюннге 10-15 къалияр чапыракъдан кёп ашауну (50 грамм чакълы бир) дурус кёрмейдиле. Андан оздурса,  ол ашхынны къыйнаргъа, башны аурутургъа окъуна боллукъду.

Ашда

Къалиярны татыуу татлы-ачы, сарымсах бла жангы шпинат къатышха ушайды. Аны салатлагъа къошадыла, ётмекге жау жагъып неда юсюне бишлакъ салып да хайырланадыла. Базилик хансны орунуна аны тартып соус этсе, ол ашха жангы, бек аламат татыу эмда ийис береди. Исси аш этгенде уа,  къалиярны ахырында къошса игиди, хайырлы затлары, татыуу да кетип къалмазча.

Бу битимни кёпле тузлап да ашайдыла. Ол халда къалияр иги кесек заманны сакъланады. Жангылай а кёп турмайды: мылы къагъытха чулгъап холодильникге салсагъыз,  юч-тёрт кюн сакъланыр, андан кёб а угъай.

Сейир шартла

Айыу кырдык. Битимни латинча аты - Allium ursinum. «Ursus» сёз «айыу» деген магъананы тутады. Таурухлада айтылгъаннга кёре, къыш жукъудан сора уяннган ач айыула, къарыу алырча эмда чархларын «тазалар ючюн», къалиярны ашайдыла. Россейде бир-бир жерледе уа анга «айыу жау» да дейдиле.

Къорууланнган даражада. Кийик къалиярны аяусуз жыйыуну хатасындан ол аздан-аз бола барады. Кёп регионлада (Москва, Ленинград областьла, Беларусь, Балтия къыралла) аны Къызыл китапха окъуна кийиргендиле. Аны ючюн бу битимни жаланда эркинлик берилген жерледе жыйыгъыз, кесини да чапыракъларын бичакъ бла кесигиз. Соханына уа тиймегиз, чыгъармагъыз!

Къалияр къошулгъан бишлакъ. Швейцарияда бла Германияда ийнеклени бирде аны бла багъып болгъандыла, сютлери аз-маз сарымсах татыулу болурча. Аллай бишлакъ бюгюнлюкде да этиледи. Кесин да бек жаратханла аз тюйюлдюле. Англияда уа, Корнуолл деген жерде, «Корниш Ярг» бишлакъны мурса эм къалияр чапыракълагъа чулгъап алай тутхан тёре барды.

Буруннгулу дарман. Археологла къалиярны хайырланыу шартланы 5000 жыллыкъ элледе да табып тургъандыла. Ортанчы ёмюрледе анга эминадан бла холерадан къоруулагъан кюч бергендиле, кельтле уа анга «дарманлы битим» деучю эдиле.

Консервант. Алгъын заманлада эт бузулмазча, къургъакъ къалиярны хант туз бла къатыш этип, аны юсюне жагъып болгъандыла.

Алай бла къалияр татыулу, хайырлы, жаз башы келгенини белгиси болгъан битимди. Ол санлагъа къышдан сора кюч-къарыу береди, витаминле бла жалчытады. Эм башы – ашагъанда мардадан озмагъыз, кесине да сакъ болугъуз: ёсген жерлени толусунлай къырып чыкъмай, табийгъатха да онг беригиз.