Анагъа тансыкълыкъ

Тиширыуланы кюню

Байдаланы Ибрахимни къызы Нюржан,  балдан татлы анам,  дуниясын алышханлы жыйырма жыл болду. Ол 1931 жылда Огъары Басханда Къызгенде туугъанды, кёчгюнчюлюкню хатасындан тюп болгъан эллерибизден биринде. Басхан сууну сол жанында,  ариу кенг талада орналып эди ол. Кёгетге, жемишге да бай жер. Картофу,  жумдурукъла кибик,  уллула, къара эриги,  сынжырлача,   ёсе, суу боюнлары уа къызыл жилекледен толу.

Анамы арбазыны бир мюйюшюнде уллу тёртгюл таш бар эди. Ыйыкъгъа бир кере Байдалары алайда мал союп,  битеу тукъумгъа юлешип болгъандыла.

Орам жанында уа ныгъыш болгъанды. Къартла алайгъа келип, ушакъ этгендиле. Арада уа, узун созуп, нарт жырла айтхандыла. Берлакъда уа сабийле ашыкъ ойнагъандыла.

Тиширыула алагъа хычинле, лёкъумла, айран жибере тургъандыла. Къошда ишлеген жашла, элге тюшселе, ныгъышлагъа къош къаймакъ да келтиргендиле. Акъсакъалладан бири аны алып, келтиргеннге кёп алгъышда айтып, къын бичагъын чыгъарып, нёгерлерине, сабийлеге да аны юлешгенди.

Ишден бош  болгъан жаш адамла уа алайда талкъы бла тери ийлегендиле. Териден чарыкъла, чабырла, тикгендиле,  жантаула этгендиле.

Сексенинчи жылланы ортасында анам бла Къызгеннге баргъан эдим. Оюлуп тургъан элге къарап кёлю да толгъан эди. Сора жолгъа къарай кетип, былай деди: «Жол бизни бахчаны ортасы бла барады. Урушну аллында жыл аппам Харун бла былайда турабыз. Къауум жаш бу тийрелени ёнчелей айланадыла. Аппам не этесиз мени бахчамда, деп сорады. Аладан бири таулу жаш эди. Ол а былайтын уллу кенг жол барлыкъды,  дейди. Бу жол тюз да ала ёнчелеген жер бла барады»,-деди.

Уруш башланнганда,  анам ючюнчю классха бара эди. Бир кюн аппасы Харун бла таш юсюнде  олтуруп турадыла. Къатларында дагъыда бардыла адамла.  Кёкде уа  бир аырыкъуйрукъ самолёт чыгъады да, ол адамла таба бурулгъанда, ала къачадыла. Анам бла аппасы таш юсюнде къаладыла. Самолёт жууугъуракъ жанлагъанда,  андан таууш чыгъады. Аппа анга къарап, Яраббий бу бузулгъанмы этген болур, не тыхар-тухур таууш этеди, дейди. Самолёт кетгенден сора къарагъанларында, ала олтургъан ташны мюйюшюн окъла тешип тура эдиле.

Онюч жылында анама битеу да таулу халкъы бла бирге, кёчгюнчюлюкню сынаргъа тюшдю.

Ол кюнлени ол былай эсгериучю эди:

- Мартны ал кюнлеринде атам къошда эди. Анам анга азыкъ салгъанлай къоншубуз киреди. Ол тилсиз киши эди. Къоллары бла бир затла кёргюзтеди.  Атам: «Оллох, оллох. Аллах сакъласын хатадан, палахдан»,-дегенлей турады. Ол адам кетгенден сора,  анам сорду: «Ол адам элден ары-бери чыкъмагъан кишиди. Сен аллай бир сейир этерча не билдирди?». Атам а былай деди: «Ол манга тюшюн айтды. Аны тюшю керти эсе, кёп да бармай адамла былайдан кетерикдиле, элибиз чачыллыкъды».

Ючюнчю кюн халкъ кёчюрюлдю. Эл да тюп болду. Бюгюнлюкде да турады тюз да ол халда.

Азияда уа алгъа Алма-Атагъа тюшедиле. Анам анда ГЭС-ни къурулушунда ишлегенди. Илипинни бузун ууатып,  къызчыкъла, аны  бла томуроула жиберип тургъандыла. Ол жыллада халкъгъа тели ауруу тийип адамла бек къыйналгъандыла.

Артда Каскелен районнга кёчедиле. «Абай» колхозда фермагъа ишге киредиле. Анам ийнек сауады, атам къумалы бугъалагъа къарайды. Манга тёрт жыл болгъанда къайтхан эдик Герпегежге.

Андан берисин иги билеме. Атабыз колхозда ишлейди, анабыз сабийле бла юйде. Юй ишлерге материал керек эди да, атабыз а  колхоз ишден ычхынмайды. Анабыз,  ууакъ сабийлени да алып, суу боюнунда сары топуракъгъа салам къошуп, аны малтап саман этеди.  Нартюх жетсе уа, жыл сайын гектар жерни тазалап тургъанды. Сабийле уа чертлеуюк терекни салкъынында. Ол терек бюгюн да турады.

Алай эте, жылла оздула. Он сабийден тогъузу ёсдюк. Жети жаш, эки къыз болуп элде орта школну бошадыкъ. Жети жаш да аскерде къуллукъ этдик. Сайлагъаныбызгъа кёре усталыкъла да алдыкъ. Жете келген юйдегили болдукъ.

Ата юйюбюзден башха жерледе журтла къурадыкъ. Жашау жоругъу алайды.

Кезиуден- кезиуге юйге келе, атабызны, анабызны жокълай турдум. Онгума кёре. Атабыз орамда шинтик ишлеген эди. Ненча келсем да, анабыз шинтикде олтуруп, орамгъа къарап турур эди. Урчугъу уа дайым къолунда. Къоллары аны бура, кёзлери уа орамда. Къатына барсам, тоба биригиз келирин сезе эдим, къайсыгъыз болурсуз деп сакълап турама дер эди.

Атам, анам да дуниядан кетгенли жыйырма жыл болады. Шинтик бюгюн да турады жеринде, узакъ жолгъа кетген иесин сакълап.

Кесиме ушаш  элибизден кетип башха жерледе жашагъан герпегежчилеге жолугъа турама. Хар бири да атабызны, анабызны атларын иги бла сагъынадыла.

Ол заманда арбазыбызда ётмек печь тюшеди эсиме. Къургъакъ чырпындан от этерек.  Къызгъандан сора мыдыхын кетерип, анабыз тылысы бла табаларын ары салып, аллын жабар эди. Бираздан жангы  гыржынны ийиси битеу арбазгъа жайылыр эди.

Анам дин ахлусу адам эди. Атасы Ибрахим революциягъа  дери Кёнделенде медиресени биринчи къаууму бла тауусхан эди. Анам Къураннга да андан юйреннгенди. Ингир сайын зикирле айтыр эди. Къоншуларыбыз да келиучю эдиле аны зикир окъугъанына тынгыларгъа. Мен билип жангыз бир кере оразасын, намазын къоймагъанды.  Бек къыйын ауругъанында окъуна намазын шинтикге олтургъанлай эте эди.

Анам дуниядан кетгенден сора къауум заманда элге барама. Узакъдан окъуна  шинтикни кёрюп тохтайма. Анда адам да жокъ. Тохтайма, сора айтама кеси-кесиме: «Мында сени сакълаучу ананг эди. Ол жокъ.  Узакълагъа кетди. Энди кимге ашыгъып бараса»,-деп, кёлюм толуп, ызыма бурулуп кетеме. Алай ёксюз кёрюннген эди ол журт ол кюн манга.

Анам сабийликден кёчгюнчюлюкню да сынады, Алма-Ата ГЭС-ни къурулушунда да ишледи. Колхозда ийнек сауду, нартюх ёсдюрдю. Къоншу, тийре бла да ариу жашады. Ол ауушханда адамла зикир этип  ашыргъан эдиле аны. Аны таныгъанла бюгюн да хурмет бла эсгередиле атын.

Кюз арты жауунлу кюнледе, терезе аллында олтуруп, анамы эсгерген кезиуде келген эдиле бу тизгинле эсиме:

Анама

Анам, сенсиз кюн да мутхуз тиеди,

Ышармайды къадар да, къаш тюеди.

Ай да толу бермей манга жарыгъын,

Булутлагъа бугъады шош, акъырын. 

Анам, сенсиз чокъуракъ жулдузу да,

Жарыкъ жанмай,  мудахды, умутсузду,

Чакъгъан жазым жапсармайды кёлюмю,

Кимге айтхын санга айтыр сёзюмю.

Анам, сенсиз жюрегим да такъырды,

Булбул  кёллю насыбым да жартыды.

Жаз ингирде къарайма жулдузлагъа,

Ол сен тургъан бийикледен ызлагъа.

Анам, сенсиз жылыусузду юйюм да,

Жарыкъсызды, чыракъсызды кюйюм да,

Арбазымда боранлагъан аязла,

Жолну жабып, ал бермейле жазгъа.

Анам, мудах болуп къалды дуниям,

Жарымайды,  къарангы болуп, уям.

Эсге тюшсенг, жюрегим да къалтырай,

Сенсиз юйюмде  жашайма алай.