Ётгюрлюгю юлгю болгъан

Социалист Урунууну Жигити деген сыйлы атха аны 25 жылында тийишли кёрген эдиле. Жигерлигине бла ётгюрлюгюне къырал таматала 60-чы жыллада Чыгырланы Магомедни къызы Шамкъызгъа бийик багъа бергенлери, ол кезиуде миллетибизге уллу саугъа болгъан эди. Таулу къыз кёплеге юлгю болуп, ашхы жетишимлери бла республиканы аты да Совет Союз даражада айтылырча этгенди.

Баш иеси Ахматланы Науруз (жаннетли болсун) бла къуралгъан юйюрде ала 8 сабий ёсдюрген эдиле. Аны себепли, аладан туугъанла бюгюнлюкде ыннаны ийнагъыдыла, жюрек жырыдыла.

Мен Шамкъыз Магомедовна бла тюбешип, 4 жылы толмагъан къызчыкъ узакъ кёчгюнчюлюкде къалай ишлегенини, туугъан жерине къайтханында аны къаллай муратлары болгъаныны эм уллу юйюр ёсдюрюу тынчмы эди огъесе тюйюлмю эди, дегенча затланы юслеринден ушакъ бардыргъанма.

- Билемисе, мени шёндю не зат жарсытады миллетимде – саныбызгъа ахырысы бла да къошулмагъаны. Ол а тиширыуларыбыз бир-эки сабийге аз да къошаргъа сюймегенденди. Сабий ёсдюрюрге бизни заманда бусагъатдача онгла болсала эди, халкъыбызны саны иги да аслам боллукъ эди. Алай ол онгла бла да 6 -7 сабийден аз жокъ эди хар арбазда да. Адамла къырал не береди деп къарамай эдиле, къыйналабыз деп эс этмей эдиле. Мен шёндю кесими туудукъларыма да айтама кёп сабийлиле болургъа къоркъмагъыз деп, нек дегенде хар инсан да ырысхысы мангылайында жазылып алай тууады. Аны эсде тутсала сюе эдим.

- Шамкъыз, сизни миллетибиз ючюн жарсыгъаныгъыз жюрегигизни теренинден келгени сезиледи. Жашау бара баргъан къадарда, аны жарсыулу, къууанчлы заманларыны да шагъаты бола келгенсиз. Шёдюгю жашаугъа кёз къарамыгъызны ачыкъласагъыз эди.

- Мени халкъымы келечилери бек къаты адамла болгъанларын энчи белгилерге тийишли кёреме. Сёз ючюн,  мени анамы атасы Гуртуланы Чамай, аны жигитлигини юсюнден китапчыкъ да чыгъарылыпды. Ол Холамгъа къазакъла киргенде, алагъа къажау сюелгенлеге башчылыкъ этгенди. Ала къыргъан 12 адамны ичинде ол да бар эди. Алай бла ыннам, Асанланы Хажимуратны экиге айланнган эгечи, 5 сабий бла кеси къалып, алай ёсдюргенди. Аладан бири мени анам эди. Атамы анасы уа Кязим хажини экиге айланнган эгечи болгъанды. Хар бири да кеси къол къыйынлары бла сабийлерин ёсдюре жашагъан тёлю бек кючлю тёлю эди.

Уруш башланнганда бизни аз санлы миллетден ары 10 минг чакълы бир адам кетгенди. Ол жигитлик тюйюлмюдю. Аладан жарымындн асламы къайтмагъанды. Жашауну битеу къыйынлыгъы уа тиширыуларыбызны инбашларына тюшгенди. Алай ала къартха къарагъандыла, сабий ёсдюргендиле. Мени анам Къанийни 10 сабийи бар эди. Таулу тиширыуладан биринчи ол тийишли болгъан эди «Мать-героиня» деген сыйлы атха да. Атам а урушда ауур жаралы болуп, костыльле бла къайтхан эди. Аны кёчгюнчюлюкню аллында эки айгъа реабилитациягъа жиберген эдиле. Алай ол урушда 17-жыллыкъ тамата къарындашым Ибрагим къалгъанды. Белоруссияда окъуй тургъанынлай, аланы сермешге атадыла. Ахыр письмосунда аягъы кетип, госпитальда болгъанын жазгъан эди. Артда немислиле ол госпитальланы атдырып, жер бла тенг этип къойгъан эдиле. Дагъыда ол урушха анамы къарындашы бла аны жашы эмда киеулери къатышхандыла. Атабыз да, жаралы болгъунчу, Финляндиягъа дери жетген эди. Битеу бу затланы нек эсгереме, хар таулу юйюр да быллай жигитледен толу болгъанды. Быллай юлгюлени кёре ёсген тёлюле ётгюр эдиле. Мен 2-чи классда окъугъан заманымда, урушну кезиуюндеги комсомолчуланы юслеринден китапчыкъланы къайтарып-къайтарып окъуй эдим. Аланы жигитликлерини юсюнден сагъышлана, кесим да тюз алача этеригиме аз да ишекли тюйюл эдим.

Бизни миллет сынагъан къыйынлыкъны эсгере, жюрегим бек къыйналады. Сёз ючюн, сюргюннге жолубуздан эсимде кёп зат къалмагъанды. Мени 4 жылым  да толмагъан эди. Алай бир кезиуню уа ма бюгюн да унуталмайма: поезд жеринден энди тебе, эшиги да жабылмай тургъанлай, бир ананы къолундан сабийи чартлап тышына тюшеди да, вагонну эшигин жабып къоядыла. Ол бери чачын жыртып алып къойгъаны бла ачы къычырыгъы мени эки къулагъымы зынгырдатхан эди. Аллай юлгюле уа бек кюпдюле...

Кёчгюнчюлюкде бизни юйюр 11 адам болуп Къыргъызны Тюпский районуна тюшген эди. Миллетибиз анда да кёргюзтген эди къалай ишлерге кереклисин, адамлыкъ ышанларын да. Ачлыкъ ал кезиуде бек кёплени жойгъанды. Битеу да биз болгъан жерге тюшген таулуланы  жарымындан асламы къырылгъан эди. Сабийчиклени мени анам басдырып тургъанды. Сора тиф жайылгъанда, анам кеси да ауруйду. Ол жердеги оруслула аны бек сюе эдиле. Тёгерекдеги врачла бары да,  аягъы юсюне болуп, аны сау этедиле. 

- Сиз ийнек сауучу болуп анда башлагъансыз деп эшитгенме. Аны юсюнден айтсагъыз эди.

- Ийнек саууп мен юйде, анама болушургъа сюйюп, 7 жылымда башлагъанма. Бизни юйрден а 8 сабий болуп фермагъа алай жюрюгенбиз. Ол бир 6-7классла болур эди. Анда иги ишлегенибиз ючюн бек кёп аш-суу алгъанбыз. Балгъа дери бизде болмагъан жокъ эди. Ол кезиуде окъуна анда ийнекле автоматика бла сауулгъандыла. Бизни борчубуз а дагъыда уллу къол жаулукъну алып, аланы желинлерин тазалыкъда тутуу эди. Тюз школдача аланы халлерине белги сала эдиле. Ол белгилеге кёре бергендиле бизге да будайны, жауну да. Пландан кёп саусанг а,  нени да элпек бере эдиле. Сёз ючюн, кёрюмдюлериме тийишлиликде, манга бир бергеннге 65 килограмм сары жау чыгъа эди.  Бузоуланы эки айларына дери аурутмай питомникге бериу, бек уллу жетишимге саналгъанды. Жаланда мен бла уллу къарындашым Къалмукъ болдурала эдик ол кёрюмдюню. Ол атны боюнуна салып кетюрген жаш эди. Дагъыда бир сейир шартны туура этерге сюеме. Ол заманда къоншу республикаладан келип, къой оюн бардырыучу эдиле. Къалмукъ алада къойну бир бармагъы бла кётюрюп болгъанды. Анга къараргъа тёгерекден болмагъанча кёп адам жыйылыучу эди. Бир тюрлю кюч эришиуде аллына адамны жибермегенди. Ёсюмю 2 метр 25 сантиметр эди. Болмагъанча адепли, намыслы жаш эди. Сокъур чегиден ёлген эди. Аны да: «Мен къарыным ауруйду деп,  докторгъа къалай барлыкъма», - деп.

Бизни юйюр бек ишчи эди. Газетледе хаман да Чыгырланы юйюр деп, атыбыз айтылгъанлай тургъанды. Ата-анабызны, аппаларыбызны атларын иги бла айтдырыу бизге бек магъаналы эди. Бузоучудан ийнек сауучугъа кёчюргенлеринде белгили Ёлмезланы Мариям бла эриширге тюшеди. Ким бла эришесе дегенлеринде, аны кесим айыргъан эдим. Биринчи жыл окъуна мени кёрюмдюлерим аныкъындан кёп боладыла да, Москвагъа фестивальгъа жибередиле. Ол кезиуде кёчгюнчюлюкде болгъан халкъланы келечилерине аллай сый бермей эдиле. Къайтханымдан сора уа, Сыйлылыкъны белгисини орденин да бередиле.

Эсимдеди, таулулагъа къайтыргъа эркинлик берилгенде, бир къуллукъчу келип, бизни бла жашаргъа сюймей эсегиз, сизни миллетге энчи автономия къурарча этер онгла бардыла, республикада къалыгъыз деп тилегени. Алай бизникиле анга аз да ыразы болмадыла.

- Бери къайтханыгъыздан сора Акъ-Суу элни фермасында тохтагъан болур эдигиз?

- Хау. Анда да ахшы кёрюмдюле кёргюзтюп, республикада атым айтылып тебирегенде, табыладыла аны ийнеклери иги ийнекледиле да анданды, дегенле. Сора айтама, беригиз манга бек артха къалгъан фермаладан бирин деп. Алай бла мени совхоз «Нальчинскийге» жибередиле. Ары бир ыйыкъ жюрюп, халлерин кёреме. Анда ишлегенле жемни, жымыхны да къургъакълай къуюп, зыраф этдирип, малланы да сют бермезча этгенлерин ангылайма. Сора ары кёчеме да,  ишни кесим сюйгенча къурайма. Аны бла ишлерге сюймейбиз дегенле да боладыла. Оноулан кетедиле да, жаланда низамны сюйген оруслула эм гюржюлюле  къаладыла. Ол кетгенлени орунларына да эгечими, киеуюмю эм дагъыда элибизден 8 адамны алама. 40 адам боладыла. Эки смен бла ишлерча этеме. Совхозну таматасы Черкес Мовсисяннга айтама алагъа жашар жерле къурагъыз деп. Ма алай бла, бу совхозну фермасын да алчы этеме. Хар ийнек жылны ичинде манга дери берген сютюне 900 граммгъа кёп берип тебирейди. Аллай кёрюмдю болдургъанла уа къыралда окъуна бек аз эдиле. Алай, манга экинчи майдалны бердирмез ючюн, сют бермеген ийнекле сатып аладыла. Болсада тюз кёргенимлей окъуна айтхан эдим была 200 граммдан кёп берлик тюйюлдюле деп. Совхоздан кетеме дегенимде, тилеп къойдурадыла. Юч ферманы да бирикдирип, мени къолума бередиле.  Алай бла бир жыл ишлегенден сора ауруп, ишимден кетерге тюшеди.

- Мен билгенден, сизни баш иегиз Ахматланы Науруз да ол совхозда ишлеп тургъанды.

- Хау, ол тёлюле алыу эм аланы багъыу иш бла кюрешгенди. Анда болгъан кёрюмдюле ол кезиуде къыралда биреуде да жокъ эди. Ол да, сёзсюз, Жулдузгъа тийишли эди. Алай атасы, аппасы да кулакладан болгъанлары себепли, анга бермегендиле. Бек огъурлу, таза ниетли адам болуучу эди. Бир заманда бир бирибизни хыны сёз бла жюрегин къыйнамагъанбыз. Ауушхан да иш юсюнде этгенди.

- Сабийлеригизге ыразымысыз? Сиз сюйгенлеча ёсгенмидиле?

- Хау, ыразыма. Бири башыбызны энишге этдирмегенди. Ишлеген жерлеринде да сыйлары-намыслары жюрюйдю. Андан сора уа не керекди? Битеу сабийле да ата-аналарын къууандырыучула болсунла.