Кийик табийгъатны ариулугъун сакъларгъа унутмайыкъ

Жыл сайын 3 мартда Халкъла аралы кийик табийгъатны сакълауну кюнюн белгилейдиле. Ол саулай дунияда ёсюмлюклени, жаныуарланы сакълаугъа уллу эс бурулгъан кюндю.

Жерни тазалай, кирсизлей сакълау дунияда жашагъанланы барысыны да сыйлы борчуду. Жаныуарла, ёсюмлюкле бир бирлери бла байламлыкъда боладыла эм толусунлай планетада жашауну жалчытадыла. Сёз ючюн, агъачла дунияны хауасын тазалайдыла, кислород бередиле. Суула, тенгизле суудагъы жаныуарланы тутадыла, табийгъат болумланы низамгъа саладыла эм миллионла бла адамланы аш-азыкъ бла жалчытадыла.

Табийгъатда эркин тюбеген жаныуарла бла ёсюмлюклени энчи маданият магъаналары да барды. Ала суратчыланы, жазыучуланы, алимлени ишлеринде энчи жерни аладыла, миллет адетлени белгилери эм халкъланы ёхтемликлери боладыла. Ёсюмлени кёп тюрлюсюн медицинада хайырланадыла эм бир-бир жаныуарла илму тинтиулени объектлери болуп, аурууланы табийгъатларын ангыларгъа эм аланы багъыуунда жангы амалларын табаргъа онг бередиле.

Табийгъатны хайырлы болгъанына да къарамай, анга заран келтирген затла аз тюйюлдюле. Аланы ичинде:

Хауаны тюрлениую: температураны ёсюую эм хауа шартларыны тюрлениую саулай табийгъатха бузукълукъ салыргъа болады;

Агъачланы къыркъыу: агъач массивлени къурутуу жаныуарланы юйлеринден къуру къояды эм битеу экология системаланы бузады;

Бузлатыу: сууну, хауаны эм топуракъны бузлатыу тири организмлени саулукъларына терс этеди;

Жаныуарланы законсуз сатыу: браконьерлик эм эркин табийгъатда айланнган аз тюбеген жаныуарланы законсуз сатыу аланы жашауларына, дуниядан тас болуп кетиулерине къоркъууду;

Бу къоркъуула правительстволадан, организацияладан эм хар адамдан табийгъатны сакълау амалланы излейдиле.

Табийгъатны бла эркин айланнган жаныуарланы сакълауда бир ненча тынч атлам хар адам да эталлыкъды:

1) чыракъланы эм башха электроприборланы керексиз хайырланмай, заманында ёчюлтюгюз;

2) экология жаны бла таза аш-азыкъны хайырланыгъыз;

3) табийгъатны къоруулау жаны бла башламчылыкъланы бардыргъан организациялагъа болушлукъ этигиз: волонтёр программалагъа эм жерлени тазалау акцияларына къатышыгъыз;

4) табийгъатны жарсыуларыны юсюнден информацияны тенглеригизге эм танышларыгъызгъа жайыгъыз.

3-чю март Халкъла аралы эркин табийгъатны кюнюдю, ол барыбыздан да планетабызны кирсиз, таза сакълаугъа эс бурурубузну эсгертген кюндю. Хар бирибиз да, келир тёлюлеге табийгъатны кирсиз сакълауда къаллай юлюш къошаллыгъыбызны оюмлай билсек, жерни къоруулау жаны бла кюрешсек, табийгъатыбыз, жашауубуз да ариудан-ариу боллукъду.

Табийгъатха эм уллу зараны болгъан къыралыбызны эм кир районлары, жаныуар табийгъатха терс келген, уллу промышленность, файдалы къазыула эмда бек уллу шахар агломерациялары болгъан регионла:

1. Норильск (Красноярск край). Мында тюрлю-тюрлю металлургияны уллу предприятиялары («Норникель») орналгъандыла, ала атмосферагъа ауур металланы эмда сера бирикген затланы кёп къуядыла. Ол жерли сууу, топуракъгъа эмда ёсюмлюклеге бек уллу хата этеди.

2. Челябинск область. Аны хауасы эмда суу бек кир болгъаны бла белгилиди. Артыкъсыз да Магнитогорск бла Челябинск шахарланы тийреси ол жаны бла бек къыйынлыкъ кёредиле, анда уллу металлургия комбинатла бла химия чыгъарыу бу затха кесини къошумчулугъун этеди.

3. Кузбасс (Кемерово область). Регион ачыкъ ууакъ кёмюр къазыу бла ишлейди, ол топуракъны, сууланы гидрология режимлерин бузады эмда шахталаны ишлеулери хауаны бузады.

4. Красноярск край. Мында уллу промышленность аралыкъланы къатында (сёз ючюн, Канск-Эмба кёмюр бассейн)  адамла хауаны ауурлугъун сезедиле. Целлюлозно-бумажный промышленность эмда энергетика предприятияла къуйгъан затлары Енисей сууну эмда анга къошулгъан сууланы качествосуна хата этедиле.

5. Волгоград область. Волгоград эмда аны къатындагъы территорияла бек кючлю техноген басым бла айырыладыла. Хауаны, табийгъатны тюрлениую мында нефть тазалау сфера, химия чыгъарыу эм нефть продуктланы ташыу бла байламлыды.

6. Башкъортостан (Башкъортостан Республика). Россейни бу региону нефтьни, газны кёп чыгъарыуундан, ауур машиностроениядан бла химия индустрия бла къаты байламлыды. Ол затла табийгъатны бираз бузгъанлары, кир этиулери бла  жерни, кёллени экологияларында эмда Урал тау районларында бек сезиледи.

Болсада, бюгюнлюкде табийгъатны кирсизлей сакълауну проблемасы саулай дунияда да барды, бизни къыралда да табийгъат зоналаны кирсизликлерин къайтарыр ючюн, заранлы затланы къуюуну аз этер ючюн, кир-кипчикни зарансыз къурутууну амаллары изленедиле, табийгъатны кирсиз сакълауну баш борчладан бирине санайдыла.