Артха бир атлам да этмезге

1941 жылны кюзюнде  фашистле къыралыбызны ара шахарына къаршы жууукълашхан эдиле. «Энтта да бир къаты урум этсегиз, Москвадан къаллыгъы жокъду», - деп, Гитлер  аскерлерин ашыкъдыргъанды. Аны къой, Къызыл майданда парадларын бардырыуну юсюнден буйрукъну да жазып хазыр этген эди. Кюнюн а Москваны алсала тохташдырлыкъ эди.

Артха бир атлам да этмезге! Москваны къоруулагъанлагъа  къысха, алай терен магъаналы буйрукъ! 1941 жылда 16 ноябрьде ара шахарыбызны къатында Дубосеково разъезде генерал - майор Панфиловну дивизиясындан 28 адам политрук Клочковну башчылыгъы бла  ара шахарыбызгъа ёшюн ургъан 50 фашист танк бла къанлы къазауатха киргендиле. «Россей деменгилиди, алай артха кетерге жерибиз жокъду, Москва артыбыздады»,-дегенди политрук. Ала бары да ёлгендиле 28 Жигит! Алай фашист танкланы юслери бла ётдюрмегендиле.

Ноябрьни ортасында «Центр» деген къауумгъа кирген немисли аскерле фон Бокну башчылыгъы бла Калининден Тулагъа дери созулгъан фронтда  алгъа барып башлагъандыла. Энди Къызыл Аскерде немислилени тыярча кюч  къалмагъанды деп, алай суннгандыла. Болсада ол кезиулеге совет аскерледе фахмулу эмда уллу  кишиликлери болгъан генералла чыкъгъандыла: Рокоссовский, Малиновский, Василевский, Черняховский, Конев, Толбухин эм башхала.

Битеу дуния, бизни къыралгъа онг кёзден къарагъанла эм аны кёрюп болмагъанла да, Совет Союз фашист Германияны урумуна чыдаяллыкъ болурму деп, сагъайып тургъандыла. Ара шахарыбызны къорууларгъа  деменгили къыралыбызны битеу миллетлери, ол санда бизни республикадан да кёп адам,  къатышхандыла. Сибирь дивизияла, Шош Океан флотну тенгизчи бригадалары да келген эдиле.

Къыркъ биринчи жылда Москваны фашист авиациядан къорууулагъанланы араларында лётчик-истребитель Чеченланы Жамал да болгъанды. Аны тамата къарындашы Билял Доваторну атлы аскер дивизиясында немислиле бла жигитча сермешгенди. Ол анда жан бергенди.

Москва ючюн сермешледе кёп аскер башчыла, полкланы, батальонланы, роталаны, взводланы командирлери эм рядовой аскерчиледа кишиликлерин эм Туугъан журтха ахыр солууларына дери кертичиликлерин кёргюзтгендиле. Аскер тарыхчыла аланы араларында Маршал Рокоссовскийни, генерал-полковник Белобородовну, танк  бригаданы командири генерал Катуковну атларын энчи белгилейдиле.

Волоколамск шоссе къыралыбызгъа  белгилиди, эм Уллу Ата журт урушну тарыхына киргенди. Фашист Германияны махталгъан аскер башчыларындан бири Гудериан алайтын Москвагъа къутулур мурат бла танк аскерлерин ары бургъанды. «Тайфун» деген планларына кёре, немислиле Москваны эки жанындан да танк колоннала бла  къуршалап алыргъа керек эдиле. Совет аскерчиле, къыш къыямада терен индекле къазып, топланы тюзюнлей марап атарча  орнатып, фашист танклагъа алай тюбегендиле. Гаубица топну мараучусу  Геляхланы  Исхакъ былай эсгере эди.

-Топуракъ къаты бузлап эди да, окопланы темир ылытхынла бла къазаргъа тюшеди. Жерге теренирек кирирге керек эди. Ол эди бизни сакъларыкъ. Ауур топланы быргъыларын тюзюнлей марап атарча тохташдырыргъа  буйрукъ берген эди комбат. Душман танкла таш жолну  жаны бла келе эдиле. «Мен белги  бергинчи, атмагъыз»,-деп къаты эсгертген эди батареяны командири, оруслу жаш, болмагъанча жигит адам. Броняны тешиучю окъла бла атып,  алда келген танкладан бир ненчасын жандырдыкъ. Болсада къалгъанлары тохтамадыла. Баям, фашист танкчылагъа не амал бла да, ёлген къалгъан деген затха да къарамай,  Волоколамскге ычхыныргъа  буйрукъ берилген болур эди. Биз а биле эдик кесибизге берилген буйрукъну – «Бир атлам артха тепмезге!».

Къыркъ биринчи жылда алтынчы декабрьде совет аскерле немислилени Москваны тийресинден артха къуууп башлагъандыла. Фюрерни буйругъу бла  гитлерчиле хар эл ючюн къаты аякъ тиреп кюрешгендиле. Болсада Къызыл Аскерни къаты урумларына чыдаялмагъандыла. Къыркъ экинчи жылда январьны  биринчи кюнлеринде Запад фронтну аскерлери Волоколамск тийресинде душманны къорууланыу ызын юзгендиле. Ол сермешледе генерал-майор Исса Плиевни атлы аскер корпусу, жыйырма экинчи танк  бригада, беш лыжный батальон артыкъда айырмалы болгъандыла.

Акъ къарда фашист аскерлени кёп кюйген танклары, бузулгъан топлары бла миномётлары, автомашиналары, башха техникалары къалгъанды. Мингле бла солдатлары бла офицерлери къырылгъандыла.

Генералла Г. Гудериан, Г. Гот эм башха гитлерчи аскер башчыла Москваны къатында ууатылгъанларыны  сылтауун къышны сууукълугъундан кёредиле. Совет аскерлеге да къыш сууукъла «онг кёз бла» къарамагъандыла. Алай немислилеге совет аскерчиле болгъан  чыдамалыкъ къайдан чыгъарыкъ эди.

Октябрь бла ноябрь бизни аскерлеге бек  къыйын эм бек къоркъуулу айла болгъанларыны юсюнден Москваны къоруулагъан 16-чы армияны башчысы  Маршал Рокоссовский эсгериулеринде былай жазады: «Орус аскерле жокъ этилгендиле! Москвагъа жол ачыкъды, Россей энди бир заманда да ёрге  къобарыкъ тюйюлдю. Немислиле Россейни юсю бла бичакъ жауну кесип ётгенча ётерикдиле деп, гитлерчиле бек къууаннгандыла. Запад къыралланы аскер экспертлери да Совет Союзну ишин битгеннге санагъандыла».

Алай ала жангылгъан эдиле. Къызыл Аскер Москва ючюн сермешледе душманнга уллу  халеклик салгъанды. Жарым миллиондан аслам гитлерчи солдат бла офицер ауушхандыла. Немислиле кёп техникаларындан къуру къалгъандыла.

Ара шахарыбызны къоруулаугъа дагъыда Гайыланы Мухтар, Къулбайланы Элбай, Аттоланы Харун эм башхала къатышхандыла!

Москваны къатында  немисли аскерлени ууатылгъанларыны уллу халкъла аралы магъанасы болгъанды. Биринчиден, дунияда фашист Германияны хорларыкъ кюч жокъду деген пропаганданы ётюрюклюгю ачыкъланнганды. Экинчиден, совет аскерлени хорламлары бла кёлленип, Гитлерге къажау коалицияны къыраллары  фашизм бла кюрешни кючлегендиле. Андан сора да, кёп немисли генералла бла офицерле фашист Германия Совет Союзну онглаялмазлыгъын ангылагъан эдиле.