Ёмюрлюк ниет байлыгъыбыз

Ахыры. Аллы 1 декабрьде басмаланнганды.

Кязимни назмуларын окъуй, биз ол тилни уста билгенине сейир-тамаша этебиз: тилини байлыгъына, аламат рифмаларына, тенглешдириу сыфатларына, кёп метафораланы тауушлукъларына эмда адамны жашаууну къыйматын, бийик тауланы арасында – къаяла ичинде жашагъан уллу дуниядан айырылып, кеси халкъыны къадары ючюн аны жарсыуларын кёргюзтген философия оюмуну теренлигине. Аны юсюнден поэт былай жазгъанды:

Жал борчум салып тузакъ,

Чабырым, тонум бузлап.

Мен жарлы элден узакъ

Турама, билмей бир зат.

Кязим хар затха да жюреги къыйналгъан, жумушакъ адам болгъанды. Поэт Востокну къыралларына кетип, кёп заманны айланнган кезиулеринде, къалайда да, къайда да халкъ жарлылыкъда жашагъанын кёрюп, кесини миллетини жашауун женгиллетиуню жолун излегенди. Жууукъдагъы востокну къыралларында жолоучулукъда айлана, поэт кесини жарсыуларыны юслеринден айтханды:

Узакъ къалып тауларыбыз,

Къыйын болду сафарыбыз,

Арыдыла санларыбыз,

Аз къалдыла сауларыбыз.

Былай болду къадарыбыз,

Неди анга мадарыбыз.

Ийман излеп ажашханбыз,

Эшитилирми хапарыбыз?

Кязимни назмуларында биз малкъар тилни бир аламатлыкъ тауушларын бла интонациясын кёребиз. Мечи улуну тилини усталыгъы малкъар поэзияны историясында анга дери хазна тюбемеген сейирлик затды. Поэтни тилини усталыгъы алыкъа тинтилмеген проблемады. Ол лингвокультурология эм фольклор-философия жаны бла кесини тинтиу ишин бардырлыкъ алимлерин сакълайды. Кязимни поэзиясында бюгюнлюкде да этнокультура эм тил жаны бла башхалыкълары да тинтилмегенлей турадыла.

Мечиланы Кязимни культура-история байлыгъы закий поэтни адеп-къылыкъ дерслерин социально-философия жаны бла терен оюм этдириуню школуду. Туудукълагъа осуятча, ол уллу ниет байлыкъ къойгъанды. Бизни сёз устабызны мурдорун салгъан акъылманны поэзия тизгинлерине, ол кёзден къарап, тинтирге керекди. Бийик Бызынгы къаяны этегинде кечеги кёк аны тар ожагъындан азчыкъ кёрюннген гитче гюрбежиси битеу дуния магъананы тутхан оюмлары жаратылгъан, малкъар поэзияны шедеврлери къуралгъан чыгъармачылыкъны деменгили лабораториясы болгъанды. Ол темир тюйген тёшню тауушу, аны оюмуну тазалыгъыны симфониясыча, аны тилини байлыгъы эмда ариулугъуча, назмулары бла бирге аламат тап келишгендиле.

Кязим малкъар тилни башха тюрк дунияны, Орта эм Жууукъ Востокну тиллери бла фольклор-философия эм лингвокультурология байламлыкъларын биринчи кере кёргюзтгенди. Бу жаны бла аны шаркъ тиллеге кёре энциклопедия билими болгъанды.

Кязимге Восток цивилизацияны бешиги эди дерге боллукъбуз. Арап эм перс тиллени иги билгенини хайырындан ол жууукъ эм Орта Востокну ниет культурасын терен ангылагъанды. Мечи улу Сауд Аравиягъа хаж къылыргъа кёп кере жолоучулукъгъа бара, бу эки уллу тилни билмегенлей, Востокну буруннгулу цивилизациясыны историясын бла культурасын билирге онг болмагъанын ангылагъанды. Ол кесини кёп назмуларын арап  тилде жазгъанды. Бу уа халкъыны саны аз болгъан, бийик тауланы арасында гитче Шыкъы элде, битеудуния-историялы культура бла байламлыгъы болмай, уллу дуниядан айырылып жашагъан келечисини суратлау лигератураны историясында ол бек аз тюбеген затды. Аланы барысы да, малкъар халкъны историясында бир заманда да болмагъан феноменча, аны уллу фахмусун кёргюзтедиле. Кязим, табийгъат кеси жаратхан акъыл токъмагъыча, фахмулу адам болгъанды. Семён Липкин «Мечиланы Кязимни тамашалыкъ ышанлары болгъандыла  дегенди. Ол башха тюрлю болумлада жашаса эди, кесини акъыл эм чыгъармачылыкъ онгларын толу кёргюзтюрюк эди».

Былайда малкъар халкъ кёлден чыгъармачылыкъны шедеврлерин къурагъанын белгилерге керекди. Аланы барысы да тёлюден тёлюге ёте келген деменгили ниет байлыкъдыла. Аны бла бирге тюрк тиллени проблемаларын тинтгенледен кёпле битеу тюрк тиллени бек эрттегилилеринден бири малкъар тил болгъанын белгилегенлерин айтыргъа тийишлиди. Ол кесини тазалыгъын сакълагъанды, бу зат а аламат феноменди эмда тюрк тиллени тинтиуню ачхычыды. Аны юсюнден Л.Н. Гумилев, А.К. Боровков эм башха алимле жазгъандыла.

Малкъар халкъ кёп ёмюрлени ичинде, дунияны башха халкъларындан айырылып, кеси жашагъанын, ол а миллет кесини тилин, этнокультура энчиликлерин бла менталитетин сакълауда уллу магъананы тутханды. Алай бла малкъарлыла кеслерини этнокультура тёрелерине кирген тил мифлерин бла бай фольклорун сакълаялгъандыла. Миллет литература ол тюрлю историялы феноменден чыкъгъанды. Анга кёре уа Мечиланы Кязимни бла Къулийланы Къайсынны поэзияларыны мурдорлары да. Аны юсюнден Кязимни бла Къайсынны кёп тилманчлары да айтхандыла.

Бизни халкъыбыз Орта Азиядан бла Къазахстандан къайтхандан сора, Къайсын Кязимни чыгъармачылыгъы бла къаты кюрешип башлагъанды. Бизни литературабызны мурдорун салгъан, малкъар халкъны миллет феноменини юбилейин белгилер заманда уа, ол, битеу кесини ишлерин къоюп, Мечиланы Кязим туугъанлы 100-жыллыгъыны юсюнден Советлени Юйюнде илму доклад этерге къыстау хазырланнганды.