Терек бахча

Кюз арты жетип, халкъны бахчаларына къуугъанды. Бирде кюн тийсе, бирде жауун жауады, кюндюз жылы болса, кече хауа сууугъуракъды.

Къайсы бахчалада да жаланда тирликни жыйыу бла тынчайып къалыргъа жарамаз. Ол тирлик берген жерге, жемиш тереклеге, юлкюлеге борчубузну къайтарыргъа да унутмазгъа керекбиз. Нек дегенде, биз жыйгъан тирлик бла аладан иги кесек хайырлы веществола кетгендиле. Алай эсе уа, келир жылда да тирлик къоллу болургъа сюе эсек, аланы орунларын толтурургъа борчлубуз. Къалай бла? Жерге, тереклеге эм юлкюлеге жер-жерли эм минерал семиртгичле берип. Арт болжалгъа салмай, ол ишни октябрьден кеч къалмай бардырыргъа тийишлиди. Алай эсе уа, солургъа алыкъа эрттеди.

Терек бахча

Терекле кеслерин къышха къыстау хазырлайдыла: аланы къабукъларында, агъачларында сууукъланы кезиулеринде алагъа керекли хайырлы эм къоркъуулу магъаналары болгъан веществола жыйышдырыладыла, бутакъланы ёсюулери  тохтайдыла эм башха тюрлениуле да боладыла. Башхача айтханда, тирликлери жыйылгъанлай, жемиш тереклени эм юлкюлени  жашау этиу формалары тюрленедиле. Кеслерин къышха хазырлай туруп, аланы тамырлары терк ёседиле, келир жылда жемишле боллукъ кёзлери айныйдыла, бал туз, крахмал эм бирси керекли веществола жыйышдырыладыла. Аллай заманда уа битимлеге тюрлю-тюрлю семиртгичле, мылылыкъ да бек керекдиле. Ол затланы алагъа тапдырыргъа уа биз борчлубуз.

Тирлик жыйыу бошалгъанлай, бек алгъа терек бахчада, дача участкада санитар-тазалау ишле бардырыргъа: сыннган, къуругъан, была уа ауругъан эте болурла деп ишекли болгъан бутакъланы кесип кетерирге, ызы бла уа, от этип, кюйдюрюрге тийишлиди, чирип, терекледе къалгъан жемишлени жыйып, компот уругъа къуяргъа, тюбюне акъгъан чапыракъланы да алай этерге керекди.

Къотур ауруу кенг жайылгъан терек бахчалада 10 литр сууда, мочевинаны 500 граммын къатышдырып, аны бла бутакъланы тынгылы жуудурадыла. Терек тюпледе жерни дезинфекция этер ючюн а, 700 грамм мочевинаны 10 литр сууда къатышдырып, аны себедиле. Гебенеклеге, пилилщиклеге, аула салыучу заранчылагъа, наныкъ къамажакълагъа, мароколаны чапыракъларын ашаучу къурт-къумурсхалагъа къажау кюрешде карбофосну (10 литр сууда аны 25-30 граммны эритип) хайырланадыла.

Былайда тюрлю-тюрлю заранчыла эм аурууаны къозгъаучу бактерияла да кюз артында кеслерини къышха хазырлап тебиреучюлерин эсден кетерирге жарарыкъ тюйюлдю. Ала сууукъладан терек къабукъланы жепилерине, бутакъланы жарылгъан жерлерине, акъгъан чапыракъланы тюплерине, жерни баш къатысына бугъунадыла. Аладан бахчаланы тазалар ючюн, тереклени базыкъ бутакъларын къыргъыч бла къырыргъа эм къопхан къабукъларындан тазаларгъа, жепилени, тешиклени ариуларгъа, эм садовый вар бла бегитирге, терекни тюбюне жыйылгъан битеу кир-кипчиклени отда кюйдюрюрге тийишлиди.

Къышхыда кюн таякъла кюйдюрмез ючюн, тазаланнган терек бутакъланы тытыр бла акъларгъа керекди. Ол ишле жер бузлагъынчы тамамлансала игиди.

 Быйылча жайы къургъакъ  болгъан жылда бек керекли ишледен бири жемиш тереклени, юлкюлени суудан къандырыуду. Ол келир жылны тирлигине мурдор салгъандан сора да, жерни баш къатысында тамырланы къыш сууукълагъа тёзюмлю этеди. Эсде тутугъуз: тереклени жылы кюнледе сугъарадыла.

 Тирлик жыйылып бошалып, эки ыйыкъдан кечге къалмай, тереклени тюплерине мешхут, минерал семиртгичле чачадыла – тамырла ол заманда терк ёседиле эм семиртгичлени бек излейдиле. Ала хар квадрат метрге быллай ёлчем бла бериледиле: мешхут 4-5 килограмм, суперфосфат -30-45, лористый калий 10-15 грамм. Жемиш этип тебиремеген тереклени байыкъландырыр кереклиси жокъду.

Терек тюплени жумушатыу да бюгюнлюкде магъаналы ишледен бириди. «Адам – жюреги, терег а тамыры бла кючлюдю» - дейдиле. Аны себепли тамырлагъа хата келтирмез ючюн, темир сенек бла жерни 20-30 сантиметр терен къазадыла.