Жигитле

Редакция бла байламлыкъ жюрютген КъМР-ни Миллет библиотекасыны жууаплы къуллукъчусу Махийланы Азиза Къыргъызны Иссык-Куль областында жетишимли урунуп,   атларын айтдыргъанланы эсгереди.

Солтанланы Муссаны жашы Асхат-Иссык-Кульну тийрелеринде аты айтылгъан адам. Шыкъыдан Кенигсбергге дери жетгенди ётгюр аскерчи, ызы бла  -Орта Азияда жууукъ-ахлусун излеуню узакъ жолу, андан сора уа -Калинин атлы колхозда тохтаусуз урунуу. 1957 жылда Асхат Иссык-Куль областында Ленинни ордени бла саугъаланнган малкъарлыладан биринчилени санында болгъанды. 

Ол жылны кюзюнде Солтан улу Битеусоюз  эл мюлк кёрмючге къатышып, битеу къыралны къойчуларын сейирге къалдыргъанды. Къыргъыз Республикада хар къойдан 2,9 килограмм жюн алыу - ол рекорд эди. 

Асхат Семеновскийде 16-чы номерли айырыучу округдан Къыргъызны   уруннганларыны Иссык-Куль областьда депутатларыны советинде биринчи таулу келечи болгъанды. Ол сабийлени школгъа жюрюулерине, ата-аналаны аланы кийиндирир онглары болуууна бек къайгъыргъанды, халкъны анга ышаныууна кертичи болуп.

Аны кёп саугъаларыны санында Къыргъызны Баш Советини Президиумуну грамотасы барды. Алай эмда къыйматлы саугъа уа адамланы аны аты эслеринде сакъланнганыды.

Кючмезланы Махмудну жашы Келлет урунуу жолун гитчелигинден окъуна Иссык-Куль областьны Тюпский районунда башлагъанды. Унутурукъмуду ол биринчи кере мирзеу жыйгъан кезиуде комбайнчыны болушлукъчусуча къатышхан кюнлерин. Ол заманда окъуна сынамлы механизаторланы жаш адамны хунерлилиги уллу сейирге къалдыргъанды.

Аны къыйынына тийишли багъа берилгенди. Ол «Сыйлылыкъны белгиси» орденни, ВДНХ-ны майдалларыны, Ю.А. Гагарин атлы жулдузлу вымпелни, кёкюрекге тагъылгъан «Гъаршны жигитлери - бешжыллыкъны гвардиячылары» белгини эмда Урунууну Къызыл байрагъы орденни иесиди. 

Улбашланы къарындашла. Ала бла ёхтемленнгендиле, аланы юлгюге салгъандыла, аланы юсюнден хар таулу юйюрде айтылгъанды. «Сельская жизнь», «Советская Киргизия» газетледе, «Сельское хозяйство Киргизии», «Овцеводство» журналлада аланы юслеринден аслам кере жазылгъанды, ала кеслери да ол басмалагъа кёп кере материалла хазырлап бергендиле.

Хабиш, Дахир, Алий, Хусей. Ючюсю зоотехникада эмда малчылыкъда аламат специалистле болгъандыла. Быланы хар бирини юсюнден да энчи айтыргъа тийишлиди, алай   бу жол Дахирни юсюнден хапарларыкъма. Аны урунуу жолу  акъылбалыкъ болгъунчу башланнганды. Бийик даражалы уста, тамата болгъунчу ол малчылыкъда уллу сынам алып, арый-тала билмей ишлегенди.

Бийик производстволу кёрюмдюлери ючюн жашха аслам кере багъалы саугъала берилгендиле. Аланы санында энчи аты жазылгъан ТОЗ-16 аскер сауут, гитче калибрли ушкок (аллайны къарындашладан Алийге да бергендиле).

Дахир областьны депутаты болгъанды, 1954 жылдан башлап, Къыргъызда халкъ мюлк кёрмючлеге аслам кере къатышханды. Бусагъатда да Иссык-Кульде Темировка элде Дахирни адамла эсде тутадыла. СССР-ни Баш Советини Президиумуну Указы бла 1958 жылда Улбаш улу «Сыйлылыкъны Белгиси» орден бла саугъаланнганды, аты республиканы Урунуу махтаулугъуну китабындады.

Ботойланы Рыскъулбекни жашы Кычий - аслам правительстволу саугъаланы кавалери, Къыргъызны эл мюлкюню сыйлы ишчиси. 2010 жылда биз аны бла Иссык -Кульде тюбешгенибизде, Улбашланы Алийни къыйынына тийишли багъа бере, ол къойлагъа къарау ишде чыгъаргъан жангычы амалла бюгюнлюкде Къырал саугъагъа тартырыкъ эдиле, малчылыкъ жаны бла уа - доктор диссертациягъа да дегени эсимдеди.

Ботой улу,  бизни жерлешибиз, зоотехник, Къыргъызны эл мюлкюню сыйлы ишчиси Бёзюланы Забиданы юсюнден уллу хурмет бла сагъыннганды. Ол, арымай-талмай ишлеген чынтты таулуча, башхаланы сыйларын-намысларын кётюрюрге, кесинден эсе да шуёхларыны жетишимлерини юсюнден айтыргъа ёч болгъан керти адам эди.

Кючмезланы Илиясны жашы Хасан «Заря» колхозну  жыйымдыкъ бригадасыны таматасы болгъанды, 90-чы жыллагъа дери анда уруннганды. Ол уллу жангычы ишлеге бурулгъан адам, чыгъармачылыкъ оюм эте билгенлени санындады. Не заманда да жаш тёлюге къайгъыргъанлай жашагъанды, аланы окъуулагъа, билимлерин андан ары айнытыргъа жиберирге излегенди.

Кючлю, бек кючлю болургъа керекди кёкюрегингде юч орден жылтырар ючюн. Биринчи саугъаны – «Сыйлылыкъны Белгисин» - 1966 жылда алгъанды, экинчисин - 1971 жылда, Октябрь революцияны орденин а анга 1976 жылда бергендиле.

Саугъаларыны юслеринден айтсала, Илиясны жашы Хасан, ийменип: «Ала меникилемидиле да, ала битеу биргеме ишлегенленикиледиле»,- дегенди. Бюгюнлюкде къыргъыз жеринде, Иссык-Кульда, аны эки жашы, туудукълары урунадыла.

Гуртуланы Мухажирни жашы Хызыр 1958 жылда айырмалы, махтаулу иши ючюн  Фрунзеде Ленинни ордени бла саугъаланнганды. 1947 жылда акъылбалыкъ болмагъан жаш, къолуна сауут алып, иш юсюне сюелип, Иссык-Кульну жеринде тохтаусуз уруннганды.

Ёлмезланы Окъабаш, Кертибийни къызы, 1957 жылда айырмалы иши ючюн «Сыйлылыкъны Белгиси» орден бла саугъаланнганды. Андан сора да, ол аслам махтаулу къагъытны, белгини да иесиди.

Опиум макны ёсдюрген сабанлада уруннганла биледиле ол къалай къыйын болгъанын. Кёп таулу къыз ишлегенди анда исси кюнлени тюбюнде, жаз башыны биринчи кюнлеринден башлап, кюз арты бошалгъынчы дери. 

«Урунууду битеу аурууладан дарман», - деп юйретгендиле Окъабашны сабийлигинде. Ол юлгюню тиширыу тийишлисича хайырланып, ахшы сынамын туудукъларына да ётдюргенди.

Жаболаны Жюнюсню жашы Адылы Прииссыккульеде будай орууда жыйымдыкъ амалны хайырланнган биринчи эди. Ол заманда аны юсюнден кёп даулашла болгъандыла, алай аны къолгъа алып хайырланыргъа жаланда малкъарлы жаш базыннганды. Артда ангылашыннганды ол амал бла ишлегенни таплыгъы.

Аты айтылгъан малкъарлы механизатор Урунууну Къызыл Байрагъыны ордени бла саугъаланнганды. 1957 жылда уа ол «Сыйлылыкъны Белгиси» орден бла саугъаланырыкъды, аны аты Къыргъыз Республиканы Урунуу Махтаулугъуну китабына жазылыпды.

Ата журтну бийик даражалы саугъаларына тийишли болгъан битеу жерлешлерими юсюнден бир материалда айтыргъа онг жокъду, ала бек кёпдюле. Алай ахырында дагъыда бир къауумуну атларын сагъынмай болалмайма: Хочуланы Таукаш, Гашаланы Къумукъ, Кожашланы Суфиян, Къудайланы Маштай, Хочуланы Шамиль, Аккайланы Магомет, Мечукъаланы Магомет, Гергъокъланы Омар, Гуртуланы Владимир, Османланы Мурадин, Алий, Мухадин, Суфиян, Ёзденланы Мариям эмда башхала.

Жерлешлерибиз, малкъар халкъны бюгюлмеген инсанлары   къол къыйынлары бла ёхтемликлерин тас этмегенлей жашаргъа итиннгендиле. Урунуу бергенди алагъа  кюч-къарыуну, тамблагъы кюннге жарыкъ ышаныуну да. Ол чакъырыу бла жашайдыла бусагъатда жерлешлерибизни Къыргъызда тургъан сабийлери бла туудукълары.