«Дарман хансла бла багъыучу абам»

Тюрлю-тюрлю аурууладан багъаргъа уста болгъан, дарман хансланы иги билген адамла къайсы халкъда, не заманда да болгъандыла. Ол жаны бла уста болгъан  абасыны юсюнден да (ол Созайладанды) Махийланы Азиза жазады.

«Андан болушлукъ, акъыл  излеп кёп адам келиучюсю эсимдеди. Ол заманда иги да ангылаялмай эдим ала не ючюн жюрюп тургъанларын. Бизни, сабийлени, абаданла: «Барыгъыз, абаны жумушуна къарагъыз»,-деп жибериучю эдиле. Ол а бизни олсагъат шауданнга ийгенди, андан суу алып келигиз деп, орамда колонка бола тургъанлай.

Бирсагъатлыкъ жолубуз а юч сагъатха эм андан да кёпге созулуучу эди. Бирде уа бизге аба зынтхыны ариулатыр эди. Аны уа артда бир он кере жылы суу бла жуууп, къайнар суугъа атып, башын жабып, тылпыуу къуруп кетгинчи  сел отда тутханды. Андан сора жангы хуппегини къуюп, жангыдан къайнатханды.

Зынтхыны бюртюклери жумушакъ болгъанлай, отдан алып, сууутуп, элекден ётдюргенди, агъач къалакъ бла аз-аз булгъай. Аны бла да къалмай, элекден ётдюргенин марля бла сюзгенди.  Ма андан чыкъгъан сууну ётюнде ташлары болгъанлагъа бергенди, кюннге ач къарангылай юч кере ичигиз деп.

Ичи къатып къыйналгъаннга уа кече, жата туруп, айраннга чёплеу жау къошуп ичигиз деп юйретгенди. Сарымсахны уа ол терк-терк хайырланнганды. Кёбюсюнде аны къызыл чибижи бла бирге тюйюп (тартмагъанлай), бал да къошуп, бири бирин тапсынла деп, бир ненча кюн тутханды.

Андан сора ташлары болуп къыйналгъанлагъа гитче къашыкъ бла кюннге 2-3 кере ичигиз дегенди.  Дагъыда эзилген сарымсахны бла балны тенг къошуп къатышдырсанг, сууукъ тийип ауругъаннга жарагъанын айтыучу эди.  Губузлары болгъаннга да алагъа сарымсахны ышытханды.

Мен ыннаммы алботасын тешип кёрмегенме. Аны бла дарман хансла жыяргъа да терк-терк барыучу эдим. Ол бодяга (тауча атын билмейме, Азияда ёсгенди)  хансны артыкъда бек жаратыучу эди, ол кючлюдю деп. Сары жауну алып, эритип, ол кырдык бла къатышдырып, кече жатарны аллында ауругъан жерге ышып жагъаргъа керек болгъанын айтханды.  Кёп тутаргъа жарамазлыгъын да эсгертгенди, кюйдюрюп къояргъа боллукъду деп. Ол хансны сууун а жиклери ауругъанлагъа хазырлагъанды.

Санларына жел кирип къыйналгъанлагъа аны быллай амалы болгъанды: тузну, горчицаны, фатегенни бирге къатышдыргъанды (аланы ёлчемлери эсимде тюйюлдю), ол сют башча къалын болса, аны жукълардан алгъа ауругъан жерге жакъдыргъанды.

Жётелден а къышхырны алып, татлы сууда къайнатып, аны сууун чайны орунуна ичиргенди. Андан дагъыда бир амалы болгъанды: соханны ууакъ туурап, аны бал туз эритилген сууда сел отда къайнатханды. Кюннге 5-6 кере ичерге керекди. Ичи ётгеннге  ол къоз терекни чапыракъларын ууакъ туурап, алагъа къайнар суу къуюп, чайча ичиргенди. Дагъыда къайнатылгъан сары жауну да ашатханды.

Чач ариу да, къарыулу да болур ючюн, чыгана (облепиха) бек игиди деучю эди. Аны бутакъларын къайнатып ичсе, башны жууса да жарайды. Башы ауругъаннга уа дугъумадан игиси жокъду дегенди. Аны да чайча ичерге керекди.

Абаны холодильниги болмагъанды. Сют ачымаз ючюн, ол ары мурса чапыракъла атханды. Этни да ма алагъа чулгъагъанды. Сууукъ болуп аурусакъ, унну табада къыздырып, аны сууда къайнатып, чайча ичиргенди. Къудоруну да ун болгъунчу дери уууп, кюйгеннге, ирин этгеннге салгъанды.

Сууалчанлары болгъанлагъа къара пурчну суу бла бирге кюннге бир ненча кере ичигиз деучю эди. Аллайгъа дагъыда къайнатылгъан сютге сарымсахны сууун къошуп (10-15 тамызыкъ) ач къарангылай ичсе бек жарайды.

Гастрити болгъаннга балны жылы сууда эритип, аны кюннге бир ненча кере ич деп юйретгенди. Бети чапыргъаннга уа мурккуну сууун жакъгъанды. Къаны башына ургъаннга тюртюню (барбарис) битимлери, согу, къайнар сууу  да жарагъанын айтханды. Дагъыда стакан жарымы нартюх уннга жылы суу къуюп, бирге къатышдырып ичиргенди. Андан сора да, тууар бауурну тартып, анга къайнатылгъан сары жау къошуп, кюннге бир ненча кере 50-шер грамм сау айны ичинде ашаргъа кереклисин юйретгенди.

Ашына ол жыгыра башдан (тмин)  къошмай къоймагъанды, аны урлукълары инсультдан сакълайдыла деп. Сарычайны уа (зверобойну) къайнатып ичген уллайгъанлагъа бек иги болгъаннга санагъанды. Чачырауукъгъа юйде олсагъат сыгъылгъан бишлакъны салдырыучу эди.

Бетигизге къайнатылгъан жау жагъыгъыз, ол адамны терисин тазалайды, жашнатады деучю эди.  Къоз терекни чапыракъларын сютде кёп заманны сел отда булгъай-булгъай къайнатып, ол къалыныракъ болгъанлай, аны алып, сууутуп, экземасы болгъанны терисине жакъгъанды.

Ма алай уста болуучу эди мени абам. Кертиди, медик болмагъаннга аны багъыу амалларына багъа бичген къыйынды. Алай, ким биледи, специалист кесини оюмун жазар эсе уа, ыннаммы бир-бир амаллары да бирлеге жарар эселе уа, неда  халкъыбызны аллай башха усталарын эсге тюшюрюп, аланы жашырынлыкъларын ачыкълагъанла табылыр эселе уа,  деген акъылда басмалайма бу эсгериулерими».