Сабий– юйюрню кёз чырагъы

Бу кюнледе  КъМР-ни маданиятыны сыйлы къуллукъчусу Тюбейланы Светлананы «Бёлляу, бёлляу, бёлейим…» деген аты бла жангыртылгъан  китабы чыкъгъанды. 

Китап бир ненча бёлюмден къуралады. Аны ал сёзюнде автор халкъыбызда къартны бла сабийни сыйларыны, аланы къачларыны юсюнден айтады. Талай нарт сёз да келтиреди юлгюге. Аны бла бирге сыйлы хадиследе ол жаны бла не зат айтылгъанын да билдиреди. Ал сёзде жыл санына кёре сабийге къалай айтханлары да саналады. Сёз ючюн, жылы толгъунчу – «къагъанакъ» неда «эмчекдеги», эки жылына дери – «бешикдеги», эки-юч жылында – «жангы тилленнген сабий», тёрт-беш жылында – «акъылбалыкъ болмагъан сабий»… 

«Аналыкъны сыйы» бёлюмде  ауурлугъу болгъан анагъа халкъыбызда къаллай сый берилгени, ол санда, аны аягъанлары, ауур ишледен эркин этерге кюрешгенлери, юйретгенлери, аллай тиширыу, сабий таба туруп къыйналса, анга болушурча, ата-бабаларыбызда къаллай  адетле болгъанлары… – бары да бардыла.  

«Сабий туугъандан сора»  бёлюмде ананы, сабийни да, биринчи кюнлеринден башлап, не тюрлю халда жашау болум этгенлери суратланады. 

«Эмчек анада» ата-бабаларыбыздан келген сыйлы адетни юсюнден айтылады, эмчек ананы даражасы да белгиленеди. Мында жангы туугъан сабийге этилген адетле да сагъыныладыла. Сёз ючюн, жангы туугъан сабийни онг къулакъчыгъына азан, сол къулакъчыгъына – икамат окъулгъаны, къагъанакъны биринчи сезгени татлы болсун деп, хурманы чайнап, аны тынгылауукъчугъуна ышыгъанлары да  эсгертиледи. 

«Къызмыды? Жашмыды?» бёлюмде  эрттеги таматала ол шартлагъа къалай къарагъанлары, алай нек  этилгени да айтылады,  сюйюнчюлюкню, къурманлыкъны юсюнден да сагъынылады. Алай а къурманлыкъгъа аталгъан бёлюмле бу китапда дагъыда бардыла. Сёз ючюн, «Ыстым той». Ол сабий туугъандан сора сегизинчи кечесинде этилгенди. Автор этген тинтиулеге, информаторла айтханнга кёре, жангы туугъан сабийни баш тулусуну саялары ол кече табадыла бир бирни. Ыстым тойну кечесине къурманлыкъ мал кеседиле, сабийге ат атайдыла, итлик чачын жюлюп, аны садакъасын юлешедиле, итлик кёлекчигин кийдиредиле, бешикге саладыла. 

Сабийге ат атауну юсюнден  бёлюмде хар атны да кесини энчи терен магъанасы болгъаны айтылады. «Аталгъан ат адамны къадары бла байламлыды, аны андан ары жашауу къалай боллугъуна себеплик этеди дегендиле», – деп, автор ол затны эслеп этерге чакъырады. 

«Бешик керекле» деген бёлюмде сабийни жукъусун тынчайтырыкъ затла  саналадыла. Ызы бла бешикге салыуда этилген жумушла, ол иш биринчи кере кимге ышанылгъаны эм  алгъышла саналадыла. 

Китапда сабий къурманлыкъны бардыргъан адетлеге да энчи эс бёлюнеди. Ызы бла бурун заманладан келген, ата-бабаларыбыз минг жылла бла къурагъан ийнаныула келедиле. 

«Сабийни саулугъуна сакълыкъ», «Бешикдеги – беш тюрлю» деген бёлюмлеге уа миллетде эрттеледен жюрюген адетле, халкъ медицинаны айтыулары да киредиле. Ала мажюсюлюк заманладан келселе да, мурдорлудула. 

«Сабий бла ёзден адет»  бёлюмде  Журтубайланы Махтини  китабында айтылгъан затланы къаууму эсгертиледи. 

Андан ары бешик жырла барадыла. Алгъа халкъ чыгъармачылыкъда сакъланнганла, ызы бла авторлары болгъанла келедиле.