Кавказ – бир, адет-тёре уа – башха

Юйюр къурауну жорукълары ахыр заманда жылдан-жылгъа (тойдан-тойгъа дерге да боллукъду) жангы бет ала барадыла. Озгъан ёмюрледе уа ала къаллайла болгъандыла? Бек биринчиден – къызны урлап къачхан адет. Аллай тёре бизге дери жашагъан кёп халкълада да болгъанды. Сёз ючюн, аны юсюнден чюйютлюлени сыйлы китаплары Торада окъуна айтылады. Андан сора да, бу ишни греклиле, римлиле да этгендиле.

Къыз къачырыуну эки тюрлюсю кенг белгилиди. Биринде къыз бла жаш келишип, алай къачыргъандыла къызны.  Экинчи тюрлюсюнде уа къыз унамай тургъанлай къачыргъандыла аны. Бусагъатда да боладыла аллай ишле. Къыз кеси ыразы болса, хар не да тап бошалады. Болмаса уа, ол аманлыкъ ишге саналады.

Былайда къыз сюйюп, аны ата-анасы уа унамай тургъанлай этилген иш болургъа да боллукъду бу. Бирси жанындан а бу тюрлю къачырыуну къызны жанындан ырысхы къоранч аз болсун деп да этгендиле. Сёз ючюн, къачырылгъан къызны къайын юйю кийиндиргенди, той къоранчын да ала этгендиле. Кертисин айтханда уа, сюйгенлеге ол затла чырмау болургъа керекми эдиле да?  Аллай насыпха да ыразы болуп къалгъандыла ала.

Дагъыда къызны къачырыргъа башха сылтаула табылгъандыла. Аладан бири – къызны тамата эгечи алыкъа киши юйюне чыкъмагъан эсе, ма ол эди. Быллай болумда ата-ана ыразы болуп къалгъаны да тюбегенди. Бир сабийи бирсини насыбын кесмезин сюйгенле кеслери окъуна къурагъандыла бу ишни. Башха тюрлю болгъанда уа, сёз ючюн, къыз жашны сюймесе, эки юйюрге ёмюрге жау болуп къалыргъа да тюшгенди. Алай болмазын сюйюп, къызланы араларында къадаргъа бой салып, къачырылгъан юйлеринде жашап къалгъан кезиуле да эсдедиле.

Къызны къачырыу кавказ халкълада жюрюген адетди деселе да, аланы барысында да юйюр къурау бирге ушап бармагъанды. Сёз ючюн, бизден узакъ болмай жашагъан дагъыстан халкъланы алсанг, озгъан ёмюрледе аланы бир-бирлеринде – хваршинледе, лаклада, андийчиледе, чамалаллада къызла не да тул тиширыула кеслери сайлагъандыла кеслерине жашау нёгер. Сайлагъанлары юйюрлю адам болургъа да болгъанды. Андийчиледе ол адет былай баргъанды: эл жамауат  таматагъа айыргъан адам шагъатла бла бирге къыз жашагъан юйню башына мингнгенди да, тютюн чыкъгъан ожакъдан къызгъа жашны атын соруп сёлешгенди. Бек сейири уа, ол сайлагъан жашны угъай дерге эркинлиги болмагъанды.

Дагъыстанда экинчи эрге барып айырылгъан тиширыу  юч айны ичинде биринчи баш иесини ахлуларыны юйюнде тургъанды, анга къошулмай. Ауурлугъу болмай, таза болуп чыкъса, ол заманда биринчи баш иесине къайтханды.

Бизде, малкъар халкъда, ол жаны бла бир да болмагъанча тазалыкъ жюрюгени себепли, бу башындагъыладача, айтыр, эсгерир, сейирсиндирир зат жокъду. Алай а левират, сорорат дегенча шартла уа болгъандыла.

Озгъан ёмюрде окъуна этилгендиле аллай ишле: тиширыуну баш иеси ёлсе, аны сабийлери бла, сабийсиз да, къайынына - ёлгенни кичи къарындашына бергендиле. Левират деген адет олду. Аллай адет эртте заманлада кёп миллетледе болгъанды, сёз ючюн, чюйютлюледе, индуслулада, тюркменледе, къазахлада, таджикледе, дагъыстан халкълада. Аны алай ангылатхандыла: къалым тёленнген тиширыу ол юйюрню адамына саналгъанды. Алай бла башсыз тиширыу ол юйден чыгъып кеталмагъанды. Кетеме десе уа, анга деп берилген къалымны къайтарыргъа керек эди. Ол бир жаны. Экинчи жанындан а, сабий ата тукъумунда ёсерге керекди деп, ол затха таматала бек сакъ болгъандыла.

Сорорат деген адет бизде да болгъанды. Юйдегиси сабий бла къууандыралмаса, ауушуп къалса неда ауруп, юйде тиширыу борчун толтуралмаса, эр кишиге аны эгечин бергендиле. Ол сабий тапсын, неда ёксюзлеге ана болсун, неда эгечине билеклик этсин деп. Чырмау къаратонлукъда эсе, кичи эгеч тапхан сабийле да таматаныкъына саналгъандыла. Юйге, юйюрге тиширыу жаны бла ол оноу этгенди.

Былайда да ауушхан тиширыугъа тёленнген къалым ал жерге салыннганды. Къызны юйюрюню аны тёлер онгу болса, ала угъай дерге да болгъандыла. Бютюнда юйюрде сабий болмаса.  

Бусагъат заманда кавказ тиширыуланы юйюр къуралыулары бир да болмагъанча тюрленнгенди. Бизде болгъан юйюр къурау тёреле сыйдамланып, хар ким кесини насыбына сыйы, намысы бла келишимликде, адетде болгъаныча жол ызлайды.