Адет билген – адетге кёре, билмеген – бетге кёре

Бу материалны къарачайлы жазыучу Борлакъланы Юсуфну «Адеп. Намыс. Адет» деген китабында жазылгъаннга кёре басмагъа жарашдыргъанбыз. Автор кеси заманында ол чыгъармасын къарачай-малкъар халкъда жюрюген адет-тёреге жоралап жазгъан эди. Хау, къарачай халкъны бир-бир адетлерини бизникиледен башхаракъ жерлери да барды, алай толусунлай алсагъ а, тин къыйматларыбызны ёзеклери бирдиле деп базынып айтыргъа боллукъбуз.

Тепси артында жыйылгъанда

Тепсиде олтургъан адепсизлик этип, адетни бузса, аны сыйы бек тюшгенди. Къартла бла жашла да бирге олтургъандыла дегенибизни магъанасы уа – жашла къартладан юйреннген этгендиле столну къалай бардырыргъа кереклисине, адеплерин, намысларын къалай сакъларгъа керек болгъанларына да.

Тепсини таматасы болгъанды, аны сыйы уллу, эркинлиги кёп, жууаплылыгъы да анга кёре бийик болгъанды. Анга тынгыламагъанны барысы да эриши кёргендиле, ол кесин тюзетмесе, тепси артындан къыстап да ийгендиле. Таматадан эркинликсиз кишини сёлеширге, орунун алышдырыргъа, ёрге турургъа, эшикге чыгъаргъа эркинлиги болмагъанды. Тамата сёлешген заманда барысы да ёрге тургъандыла, ол олтуругъуз дегинчи, олтурмагъандыла, сёзюне эс буруп тынгылагъандыла. Бусагъат заманда да эрттеден келген бу жорукъла сакъланадыла, таматагъа сый бере, анга тынгылай, адеплерин, намысларын сакълайдыла, адетлерин тутадыла.

Тепсиге жыйылгъанла, жыйылгъан чурумларыны къууанчын кереклисича жарыкъ бардыргъанлары бла бирге, заманларын ырахат солууда ётдюрюрге тийишлидиле. Алагъа барына да тамада сёз берип сёлешдиреди, жырлатады, чам, лакъырда этедиле, ала не жаны бла да кёллери кёлтюрюлюп, юйлерине алай къайтадыла.

Аллай жыйылгъан жерде иш этип таматаны сындырмайдыла, алай кёбюсюне аны сылтауу адетни билмегенликди, ансы ичинден а таматагъа сый береме деп  ийнанып тургъанла кёпдюле.

Бир къауумла кеслерин кёп билгеннге санап, таматаны да сыйлай билгенлерин кёргюзтеме деп, къартла айтханны да къулакъларына алмай: «Угъай, тейри, къарт тургъанлай, манга алгъыш аякъны кётюрюрге жарамаз», - деп, ангыларгъа унамайдыла, ол заманда жыйын керексиз дауургьа  кетип да къалады. Тепсиде алгъыш, чам, лакъырда, не къадар да кюлдюрюр сёзле баш болургъа керекдиле, адет олду, адамланы къууанчны жарыкъ этдирирге, ала бла юлеширге деп чакъырадыла. Аны жарыкъ этген къобуз, той-оюн, жыр, чам, лакъырда боладыла. Биз, бу жазгъанларыбыздан оюм эте, быллай акъылгъа келебиз:

1. Тепси таматаны эркинлиги, сыйы къууум башланнгандан бошалгъынчынга дери хыйсапсыз уллу болады. Аны сыйын кётюре, лакъырда эте былай айтадыла: «Жерни жарытхан кюн, юйню жарытхан шыбыла чыракъ, къууанч столну жарытхан тепси тамата», - деп.

2. Аны оноуу ол тепсиде жорукъгъа саналады – бузаргъа кишини эркинлиги жокъду. Аны баш оноуу-борчу, жыйылгъанланы кёллерин кёлтюрюп, жарыкъ тутуп, заманларын зауукъ ашыргъанды. Аны бла биргелей, аланы саулукъларына заран келтиртмегенлей, сау-саламат юйлерине ашырыргъа ол жууаплыды, алай бла къууанч иесини да бетин чыгъарады.

3. Акъыллы тамата барысы бла да сорушуп, ишин алай бардырады.

4. Кесине айып алмагъанлай, тепсини аллындан бошалгъынчы дери адебин сакълайды.

5. Не тепси таматаны, неда башханы, кишиге зор этип, къысып аракъы ичирирге эркинлиги жокъду, алай этген болса, ол адепсизликди.

6. Таматаны эркинлиги бла алгъыш этген адам, гитче, уллу эсе да, башхалагъа къарамай, алгъыш аякъдан биринчи уртлайды.

7. Алгъыш къууанч иесини юйюне, аны чурумуна этиледи, анга ыразы болгъан динле арасында жюрюген тилде «амин», - дейди.

8. Къууанч тепсиде олтургъан хар адам солуп, саулугъуна, билимине да къошуп, адепге, намысха да юйренип (аланы биле эсе уа, сакълап), къууанч иесини къууанчына къууанч къошуп, къууандырып, олтургъанланы керексиз сёз бла жанларына тиймей барысы бла да саламлашып-айырылышып кетергеди.

Къууанчха чакъырылсанг

1. Кийиминги ушагъыулу, этинги, иннетинги кирсиз этип, ач да болмай, тойгъан да этмегенлей, чакъырылгъан заманынгдан кечге къалмай бар.

2. Арбазгъа кирсенг, адамла бар эселе, салам бергенден сора  арбазгъа игилик, кюнде кюнюгюз да былай болсун дегенча (башха иги сёзле айтыргъа да боллукъса) алгъыш сёзле айт, андан сора къолларын тут.

3. Келин келген, сабий туугъан, аскерден келген, чырмаудан къутулгъан д. а. к. къууанчлада, столгъа олтургъунчу алагъа кёре алгъыш этип, юй таматаланы къолларын тут, къууанчларын сени бла юлешгенлери ючюн бюсюреу этерге унутма.

4. Къонакъбайны къонакъ алыучу адамы элтген жерде  сенден алгъа барып олтуруп тургъанла бла саламлашхандан сора къуруда къууанчда тюбешейик дегенча, алгъыш сёзле айта, ол олтурлукъ жеринги кёргюзтмей эсе, кесинги жылынга кёре орунунгу билип олтур. Кечге къалып, стол бара тургъанлай келген эсенг, кишини къозгъамагъанлай, жунчутмагъанлай, орун тапхан жерингде олтур. Сен заманында келип, башха адам кечге къалып келди эсе, «бери чыкъ», «бери ёт», «алайгъа олтур» дегенча, буйрукъ сёзлени айтып, оноу этме, анга оноу этерик юй иесиди, аны къонакъ алыучу адамыды. Санга сорулмагъан ишге оноу этиучю болма.

5. Ашагъан столунга къапланма.

6. Сёлеше тургъанны ауузуна чабып, сёзюн бёлдюрме.

7. Къатынгда олтургъанлагъа къолларынг бла тийип сёлешме.

8. Тамата сёз берсе, кёп сёлешме, къысха, магъаналы айт, сени аллынгда айтылгъан сёзлени къайтарма.

9. Санга сёлеширге къыйын эсе, къууанч иесини атын айт да, анга саулукъ теже.
 
10. Ауузунгу ачып, уллу къапма.

11. Ашарыкъгъа тепси тамата башлагъандан сора узал.

12. Унутма тепсиде керексиз кёп сёлешген, махтаннган, кокаланнган айыпланы бири болгъанын. «Алай этгенден эсе, ёлген ашхыды»,- дегендиле буруннгула.

13. Сёзюнгде, чамынгда, лакъырдангда адамны кёлюн кётюр, ушагъыусуз хапар айтма. Аурууунгу айтып тарыкъма. Махтанма. Хар сёзюнг сейирсиндирирча, кюлдюрюрча болсун.

14. Таматадан алгъа тепсиден турма, эшикден андан алгъа чыкъ.

15. Эшикге чыкъгъандан сора  биргенге олтургъанла бла саламлашып айырыл.

Къууанчынга чакъырсанг

1. Къууанчынгы чурумуна ышангылы адамдан тамам башланыр заманына чакъыр.

2. Хазырланмагъанлай, эртте чакъырып, къонакъланы кёп сакълатма, кесинги да жунчутма. Эртте хазырланып, кеч чакъырма.

3. Юйюнгде жеринг къаллай бир адамгъа жетерик эсе, аллай бир адам чакъыр, артыкъ чакъырып, къойланы басындыргъанча, бир бирин теплетме.

4. Къонакълагъа къарагъан бла байланыш хар ишинге мажарымлы адамла сал. Кёлюнгде муратынгы аланы юсю бла бардыр.

5. Ушхууур хазырларгъа татлы хант эте билген, кирсиз тиширыуланы сал, таматагъа – чемер сёзлю, сабыр, ичгиге кесин хорлатмагъан, неден да хапарлы адамны. Къонакълагъа тюбеп, аланы орунлашдыргъан, аны атына къонакъ алыучу дейик, жарыкъ кёллю, жарашыулу адам болургъа керекди.

6. Хар келлик къонакъны олтурлукъ шинтигине тукъуму, аты жазылса, тап боллукъ эди, алай эталмасанг а, къонакъ алыучу адамынг, хар къонакъны орунун кёргюзтюп, экинчи къозгъамазлай олтуртсун.

7. Келин келген, киеу кёргюзтген д. а. к. уллу къууанчлада эки тепси тамата болады — къонакъбай тамата (аш тамата) бла къонакъ тамата. Экиси да бирге тепсини тёрюнде (къонакъ тамата онг жанында) олтурадыла.

8. Биринчи сёзню къонакъбай тамата айтып, экинчи къонакъ таматагъа береди. Андан ары да столну къонакъбай тамата жарашыулукъ халда къонакъ тамата бла соруша бардырады. Къонакъ тамата тепсини оноууна къатышмайды.

9. Къонакълагъа дери тепсиде сууукъ хантла салынып турадыла, къонакъла олтургъандан сора жылы ушхууурла келтиредиле.

10. Мен байма, кёресиз деп, аякъланы, табакъланы ашдан къалап, махтанып, аланы жартысы да ашалмай зыраф болгъан, бизни сартын, махтау тюйюлдю, айыпды.

11. Къурманлыкъны этин бергинчи,  башха ушхууурла берселе, эт ашалмай къалады, этни алгъа берселе, башха ушхууурла ашалмайдыла. Ол себепден несин да бирчаракъ бер. Шорпа  битеу ашарыкъны берип бошагъандан сора келтириледи, кеси да келлик ашарыкъ келип бошагъанды дегенни белгисиди.

12. Къонакъла бла сенден тамата жууугъунг олтурмай эсе, ала бла олтур, артыкъсыз да бек  ала сени чакъыра эселе.

13. Къонакъбайгъа сёз берилмейди, ол олтургъан жеринде башхалача кесин эркин тутмайды.

14. Къонакъ тамата алгъыш этип кетер заманны билдиреди. Андан сора къонакъбай (теней) тамата, не чемерлигин да салып, къонакълагъа бюсюреу этеди, алгъыш айтады.

Тепсини тындырып, эшикге чыкъгъан заманда, къууанч иеси къонакълагъа билген алгъышын, бюсюреуюн да айтыргъа эркинди.