Халкъны эслилиги аны адет-тёресиндеди

Адет, тёре деген сёзлени бизни тилибизде кёп тюрлю магъаналары барды. Алай биз жашау болумубузда жюрюген, ата-бабаларыбыз кёп ёмюрлени сынау этип жыйгъан юйретиу институтубузгъа, халкъ жорукъларыбызгъа да айтабыз. Ала, миллет эсине терен кирип, тин маданиятыбызны кесеги болуп къалгъандыла. Аланы бир къауумлары, адам кесин къалай жюрютюрге керегини юсюнден айта, анга тийишли болмагъан ишлени да санайдыла. 

Аладан, баям, бек тюзлеринден бири таматалагъа намыс этиудю, сый бериудю. Таматаны къайда да тёрге ётдюрюу, жолда онг жанынгда элтиу, ауузуна чапмай, сёзюне тынгылау, юйде ашны алгъа аны аллына салыу… Аллай намыс сабийге, тиширыугъа, юйюнге кирген къонакъгъа да бериледи. Кёп сёлешмезге, кёп ашамазгъа да юйретедиле адамны ол адетле. Дагъыда: «Жашла бла аякъ аша, къартла бла баш аша», – деп, къайсыбыз да ариу тилли болурубузну да излейдиле. 

Санай барсанг, бизни тёрелерибиз бла байламлы насийхатла кёпдюле, хар бир болум кеси айтады акъылы, сыйы, намысы болгъаннга къайда къалай этерге керек болгъанын. Андан жюрюйдю халкъда, эрттегиледен къалып: «Адет билсенг – адетге кёре, билмесенг а – бетге кёре» деген сёз. Бу юйретиуню экинчи кесеги излегенча этер ючюн, адамны бир тюрлю бир юйрениую, миллет эсден, аны энчилигинден, дуниялыкъдан хапары болургъа керекди, баям. 

Ашны юсюнден айтханда, бусагъатда, ол кёп болгъанда, аш къатында бет атханла тюбейдиле да, анда марданы билирге керекди деп намыс, саулукъ ючюн да эсгертиле болур. Аны юсюнден быллай нарт сёзледе да бардыла: «Уллу къапма – къарылырса, кёп ашама – жарылырса», «Ахшы адамны игиле бла сёзю болур, мухар адамны гыржынлада кёзю болур», «Къарыны аманны – кюню аман» эм башхала.

Былайда бир зат эсиме тюшеди. Бирде бир къууанчха барабыз. Ариу жасалгъан столлагъа олтуртадыла. Жер алып да бошагъынчы, нёгерлерибизден бири ол аш къангагъа салыннган конфет вазаланы бирин бир таныш тиширыууну, бирсин да келинини сумкаларын ачдырып, ары къуяды. Башха жерге барабыз да, анда, окъуу мекямда, жашладан бири, къонакълагъа деп жарашдырылгъан конфет, балли табакъланы да кезиу-кезиу чыгъарып, сабийлени тёгерегине жыйып, алагъа юлешеди. Экиси да халкъ таныгъан эр кишиле. Ол столланы жасагъанланы бетлерин кёрген аладан да амалсыз болгъаны – ол ишни бек азыды.  Туурасы де да къой. Бу адамла ары бара туруп, тюкеннге кирип, келинлегеми, сабийлегеми башха сюйгенлеринеми татлы затла ала барсала, ол тюз сунама. Былайда уа адет да, ол излетген сый-намыс да акъсагъанлары туура эди.

Адетлерибизде тойда, бушууда да кесин жюрютюуню юсюнден да айтылады. Ол болумлагъа аталгъан акъыл сёзлерибиз аз тюйюлдюле. Сёз ючюн, анда эсиргенни, кесин эриши жюрютгенни не заманда да унамагъандыла акъыллыларабыз. Андан айтхандыла: «Аракъыдан тойгъан той бузар, гыржындан тойгъан жер бузар», – деп да. Дагъыда: «Тойгъа барсанг, алгъа бар» – деген сёз жюрюйдю. Аны тюзлюгюне да ишекли болмазгъа керекди. Аз кёрмейбиз, кеч келгеннге орун излей, къонакъбайла адамланы ары-бери тепдирип айланнганларын. 

Эрттегилерибиз айтхандыла: «Тойгъа барсанг, тоюп бар, эски тонунгу къоюп бар»; «Тойгъа ариулукъ керек», – деп да.  Тоюп барсанг, аш къайгъынг болмаз, тойдан зауукълукъ алырса, тепсеп, ойнап деген магъанада келеди биринчи кесеги. Андан арысы уа – эски тонунгу къоюп бар дегени ариу кийинип бар дегенлигиди да, бу эсгертиу да бир жанында къалыргъа керек тюйюлдю. Тиширыуларыбыз хазырланып, ариу кийинип барсала да, эр кишиле уа ол затха артыкъ эс бурмагъанча кёрюнеди бизни тойларыбызда. Таматаракъланы окъуна джинсы кёнчеклери, жагъалары чайналгъан кёлеклери, къыркъылмагъан желкелери… 

Ол шартны бушууну юсюнде айтханда да сагъыныргъа керекди. Келедиле ары таулу кишиле, баям, ол элде, къоншуда жашагъанла, кими эшилген бёркюне бичен ханс жабышып, кими халжардан чыкъгъан галошлары бла. Санга керек тюйюл эсе да омакълыкъ, тёгерегингдегилени сыйлап, кесинги жамауатда ариу кёргюзтюрге борчлуса. Жыл саны келгенде да, чачын бояп, ариу тарап, омакъ кийинип, ариу жаулукъ къысып, баргъан жеринде миллетни атын иги бла айтдырыу – ол кокалыкъ тюйюлдю, бир-бирле суннганча. Ол шарт миллет эсни кёргюзтген сунама.

Кёп болмай бир хасаниячы тиширыу айтады: «Биргебизге ишлегенни ёлгени болуп, тау элге барабыз Бештау жанларына. Анда бир амалсызлыкъ, бир тизгинсизлик бар эди да, уялып тургъанма. Жашагъан эллерини, кеслерини да тизгинлерин жыяргъа амал тапмаймыдыла?

Ауушханны къарындашын таный эдик да, анга къайгъы сёз беребиз деп, аны излеп тапхынчы, иги кесекни орамда сюелгенбиз. Ол а юй артына кетип тура кёре эдим. Не жумушну да башхалагъа къоюп, юч кюнню алайда сюелип, келгенлеге тюбеп, ыразылыгъын билдирип турургъа керек тюйюлмю эди ол? Эки кюнден, алай тюшюп къалып, ол элни тюз жанында къабарты элге барабыз. Атлы бла жаяу кибик экиси. Кирген жерде сюелип, эр кишилери къайгъы сёз аладыла. Юйге кирсек, бу ол, бу, былагъа къайгъы сёз беригиз деп юйретедиле. Бары да омакъла, тизгинлиле. Уялып тургъанма бизни ол болумсузлугъубуз ючюн. Ол-бу дейбиз да, юйюнге келип, энди сени кийиндиргендамы этерикди биреу? Къырал да эс бурур ючюн къалмайды, къартла пенсия, жашла сабий ахча аладыла, бир зат бла да жубанадыла. Сора некбиз биз былай?» Элни атын айтмайма, алай а жууап да тапмайма.

Биз хар бирибиз да энчи кёрюннгенликге, бир юйюрню, тукъумну, халкъны адамларыбыз, келечилерибиз кёп жерде. Динибизни, тинибизни, адетибизни излемлерине кёре, ичибиз, тышыбыз да ариу болургъа керекди. Эр кишилерибиз – асылла, аз сёзлюле, ариу да, ауур да акъыллыла, сабырла, ишчиле, халалла, керек жерде къатыла, ётгюрле, таукелле, сёзлеринде тургъанла; тиширыуларыбыз а – халалла, жюрек жылыулула, менсинмегенле, намыс-сый бере билгенле, юйде тизгин тутханла, алгъышлары, тилеклери, мангылай жарыкълыкълары бла жолубузну жарытханла… болургъа керекдиле, ата-бабаларыбыз юйретгенча жашасакъ.

Бизни адет-тёребизде жандауурлукъгъа, къарыусузгъа болушлукъ этиуге, жангылгъанны кече билиуге да энчи эс бёлюнеди. «Батыргъа къычырсанг – болушур, къоркъакъгъа къычырсанг – сорушур», «Онгсузгъа болушханнга Аллах болушур», «Эси бар эси жокъну этеги бла жабар», «Жангылгъанны тилин жыртма, абыннганны бутун къыркъма», «Таза жюрекге – сюймеклик, билмей жангылгъаннга – кечмеклик», – дегенча нарт сёзле аны юсюнден айтадыла.

Жашланы, къызланы юслеринден сагъыннганда, тау адет аланы юйретиуде уллу институт болуп келеди. Жаш адамгъа таматаланы къатларында олтурургъа жарамагъанды. Кёп огъурлу къартыбыздан эшитгенме, ныгъышха жууукъ барыргъа уялып, алайлада бугъунуп тынгылай эдик деп. Бусагъатда уа, аланы орталарына сюелип, алай суратха тюшедиле бир-бир жаш адамла, аны бла башларына намыс чакъырып. Эр кишилени къарты, жашы да арт заманда сабий туугъан жерлеге, сабий къурманлыкълагъа жюрюйдюле. Ол кёзге эриши кёрюннген затланы, алдан тохташдырылгъан ол шартны бир сылтауу болур деп сагъыш этмей, адет этерге итиннгенле да бардыла. Аны магъанасы бирди – тиширыуну амалсыз этмезге, уялтмазгъа. 

Дагъыда ол иги адетлерибизге келишмеген затлагъа тюбейбиз бюгюн.  Адам кирсе, анга намыс этип, ёрге къопмагъан, жер бермеген; таматаланы къатларында тютюн ичген; уллу таууш этип, эриши кюлген; таматаны, тиширыуну жолун кесип ётген; жангы келин (киеу) болгъан кюнлеринде, уялмай, буюкъмай, эркин айланнган шартла айыпха саналгъандыла. Ауурлукълары болгъан тиширыула алгъын кёзге аз кёрюнюрге кюрешгендиле, бюгюн а хахайлары арбазгъа сыйынмайды. Алда намыслы ата сабийлерини къатларында кёлек киймей айланмагъанды.

Жашлары да андан кёргенни этгендиле. Ала, аталарына тенг болуп, бир аш къангагъа олтурмагъандыла. Бусагъатда да бардыла бу излемле бла жашагъанла, Аллахха шукур. Тас этгенле да аз тюйюлдюле.

Заман бара-баргъанда, кёп зат тюрленеди. Алай а, быллай ата-бабаларыбыз кеси сынаулары бла жыйгъан, уллу тин байлыгъыбыз болуп тургъанлай, биз аны ариулугъун нек кёрмейбиз, бизге таплыкъгъа жарашдырылгъанын билип тургъанлай, нек толу хайырланмайбыз деп келеди кёлюме. Бу башында айтылгъан ариу таулу адет-тёрелерибизни аз кесегиди. Бу жангыз газет материалда  кёп айтыргъа онг да жокъду. Болсада ма ол адетлерибиз озгъан ёмюрледе окъуна бизни халкъ болгъаныбызны дуниягъа айтдыргъанларын унутмайыкъ.