«Окъуучуланы дерслеримден кёллери къачмаз ючюн, «аперим!» деп, терк-терк махтайма»

Отуз жети жыл болуп келеди  Ксаналаны Люба Хасанияда 16-чы номерли мектепде  сабийлени ана тилге бла адабиятха окъутханлы. Аллай бир заманны ичинде  къаллай бир къыз бла жаш тюшюннгенди  малкъар тилни, адабиятны да ариулугъуна бла байлыгъына. Анга  ана тил – ол тёлюден тёлюге къала келген хазнады. Ол  5-чи классха «Ана литератураны» хазырлауну соавторуду. Ишинде жетишимлери ючюн кёп грамоталары, саугъалары да бардыла. 

Бу кюнледе Любагъа тюбеп, ана тилни, аны шёндюгю болумуну бла магъанасыны, мектепледе къалай окъутханларыны юсюнден  ушакъ этгенме.

– Любовь Оюсовна, ана тилден устаз боллугъунгу къачан билгенсе?

– Герпегежде ана тилден бла адабиятдан бизни Бачиланы Биляка окъута эди. 4-чю классда ол бизге: «Къаллай  усталыкъны сайларгъа  сюеме» деген темагъа кёлденжазма жаздырады. Анда малкъар тилден бла адабиятдан окъутургъа сюйгеними  жазгъан эдим. 

Хар адамны да школда  энчи сюйген предмети болады, манга аллай  дерс ана тилден бла адабиятдан эди.  Малкъар жазыучуланы чыгъармаларын окъургъа бек  сюйгенме. Школну бошагъанымдан сора уа,  КъМКъУ-ну  малкъар тил бла  адабият бёлюмюне киреме.

– Арт жыллада ата-анала школлада ана тилге артыкъ уллу магъана бермегенлерин эшите турабыз, ол неге жарарыкъды деп. Таулу сабийле узакъ элледе окъуна орусча  сёлеширге кюрешедиле. Аллай сабийлени окъутхан къыйын болур?

– Жарсыугъа, ата-аналаны, сабийлени араларында да бардыла ана тил неге керекди, дегенле. Хау, школну бошап чыкъгъанла ана тилден бла адабиятдан экзаменле бермейдиле, алай ана тилни билиу бир заманда да башха предметлеге чырмаулукъ этмегенди, этмейди, ол угъай да, болушлукъ, себеплик окъуна этеди.

Биз окъуучуларыбызны халкъны тарыхы бла тили  адамны туугъан, жашагъан  жери бла  байламлы этгенине тюшюндюрюрге кюрешебиз.  Ана тилсиз эмда тарыхсыз адам кесини  инсанлыгъын, энчилигин тас этгенин, ол себепден  ана тилин билирге, сюерге, халкъыны озгъан эмда келир заманы бла байламлыкъны юзмезге кереклисине юйретебиз.

Дерслеримден окъуучуланы кёллерин къачырмаз ючюн, мен «эки» белгини салмазгъа кюрешеме, «аперим!» деп махтаргъа да унутмайма.      

– Ана тилни даражасын кётюрюр ючюн  не  этерге керекди?

– Хар адам да бир затны ангыларгъа тийишлиди: ол миллетни бир инсаныды.  Адам миллетини тарыхын биле эсе, аны бла ёхтемлене эсе,  ол, сёзсюз,  тилин билирге да итинирикди. Ма ол хыйсапдан бек алгъа унутула баргъан адет-тёрелерибизни къайтарыргъа, эсге салыргъа керекди. Алагъа кёре  ата-бабаларыбызны жашау амалларын, сёзню ариулугъун  билликбиз, озгъан заманла бла да ёхтемленирикбиз. 

Ана тилни даражасын кётюрюр ючюн, анга  жаланда  мектепде угъай, юйюрде да эс бурулургъа керекди. Бизни  республикада, ол санда окъуу юйюбюзде да, насыпха,  ана тилни айнытыугъа аслам эс бёлюнеди. Энчи кабинетле бардыла, ала керекли  затла бла  жалчытылыныпдыла. Школлада жыл сайын «Ана тилим – жаным-тиним!» деген ат бла  конкурсла бардырыладыла.  Сёз ючюн, быйыл мен  алагъа жюрини  къауумунда къатышханма. Жашчыкъланы  бла къызчыкъланы адет-тёрелерибизни билгенлерине, назмуланы, хапарланы шатык айтханларына бек къууаннганма.

– Малкъар тилден устаз къадарынгда миллетиме хайыр келтиреме деп сеземисе? 

– Школгъа ана тиллеринде сёз айта билмеген сабийле да келедиле. Мени ол  бек жарсытады.  Ана тилибиз тас болуп къалмаз  ючюн, биз, ана тилледен устазла, бир «кирпични» юсюне башхасын сала, «къалала» ишлейбиз. Ала биз берген дерследиле.

Мен окъутхан сабийле тилибизни билир, адабиятыбыздан, тарыхыбыздан да хапарлы болур ючюн, кёп тюрлю амалланы хайырланама. Ол санда «Заман» газетни, «Минги-Тау» эмда «Нюр» журналланы да дайым алгъанлай, окъугъанлай турабыз. Ол кюрешим  хайыр келтиргенин кёрсем, халкъыма, аз болса да, жарагъанымы сезип кёлленеме. Аны бошдан айтмайма: кёп окъуучуларым манга къарап устазлыкъны сайлагъандыла, тилни андан ары байыкъландырыу ишде уруннганла да бардыла.

– Юйде уа асламында не тилде сёлешесиз?

– Къыз, жашла, баш ием да малкъар тилде сёлешебиз. Ол бек ариу тилди. Аны алайлыгъын  ингилизли алим  окъуна да белгилегенди.