Бахсан ГЭС-ни ёмюр чакълы тарыхы

Битеу дуниягъа белгили жазыучу-фантаст Герберт Уэллс 1920 жылда бизни къыралда болгъанындан сора, «Россей къарангылыкъда» деген китабын чыгъаргъанды. Анда Ленин бла ушагъыны юсюнден жаза, аны Россейни электрификациялау умутларыны юсюнден айтханын былай эсгереди: «Бу адам жашауда болмазлыкъ затлагъа бир бек ийнанады, Россейде электрификация болуруна да ишексизди. Алай этер ючюн, къолдан келгенни аямайды, уллу электростанцияла къураргъа кюрешеди, сау губернияланы, транспортну, промышленностьну ток бла къандырыргъа таукелди. Айтханына кёре, эки районда ол ишни эбине жетдиргенди. Болсада жахил,  техникадан ангылаулары болмагъан къара халкъ жашагъан, сатыу-алыу, промышленность да ёчюле тургъан къыралда алай этер амал болурму?»

1934 жылда жазыучу СССР-ге жангыдан келгенинде, ол заманда терс болгъанына женгдиргенди. ГОЭЛРО – совет къыралда халкъ мюлкню электрификациягъа таянып айнытыу жаны бла эм биринчи план болгъанды. Аны кезиуюнде талай электростанция ишленнгенди. Ол санда Къабарты-Малкъарда Бахсан ГЭС да.

Бахсан сууну электрокюч чыгъарыуда хайырын кёрюрге боллугъуну юсюнден хапарла озгъан ёмюрню аллында башланнган эдиле. Биринчи тинтиуле уа 1928 жылда бардырылгъандыла. Ары дери, 1911 жылда, инженер Ляпушинский жарашдыргъан проектни чыгъарып, профессор Генрих Графтио таматалыкъ этген энчи комиссия аны заманына эмда техника жаны бла амаллагъа кёре жангыдан жарашдыргъанды. Ызы бла 1930 жылда апрельде къурулушха хазырланып тебирегендиле.

Иш башланып кёп да бармай, ол тийреде бурун заманлада жер кёчюп тургъанын ачыкълайдыла. Аны ючюн проектни тюрлендирип, эки участкада илипинни жерни тешип алай къураргъа оноу этедиле. Тёрт жылдан иш бара тургъан участкаланы биринде жер кёчеди. Аны хатасындан илипинни жюз метрге бир жанына кёчюрюрге тюшеди.

ГЭС асламысында къол кюч бла ишлене эди. Аны къурулушуна мында жашагъан адамла, башха регионладан специалистле да чакъырылгъан эдиле. Ол санда Днепрогэсни келечилери, Донбассны шахтачылары, Москвада метрону къурулушчулары да болгъандыла. Мындан къатышханла, артда жангы усталыкълагъа юйренип, станцияда ишлеп да тургъандыла.

Сейирлик шарт: Бахсан ГЭС-ни къурулушунда «Weser-Huette» немисли фирманы исси тылпыу бла ишлеген жер къазыучу машиналары хайырланнгандыла. Алагъа кёмюрню Нальчикден тракторла бла ташый эдиле. Экскаватор кётюралмазлыкъ ташланы динамит бла чачдырып болгъандыла. Алай этерни аллында техникагъа хата жетмесин деп, аны жыйырма метр бир жанына кетерип, сууу къайнагъан чыккырында басымны да чёкдюрюп, ол жерге арты бла бургъандыла.

Станциягъа суу келлик ызны тартып 1936 жылда жайда бошагъандыла. Ол жыл 17 августда ары суу жиберип кёргендиле, 20 сентябрьде - ГЭС-ни биринчи гидроагрегаты, ноябрьни ахыр кюнлеринде уа экинчиси да ишлеп тебирегендиле. Алай бла 1939 жылда 9 августда Бахсан ГЭС-ни энчи комиссияны оноуу бла хайырланыугъа алгъандыла. Проектине кёре ол 25 МВт электрокюч чыгъара эди.

Жарсыугъа, ол кёпге бармагъанды. Уллу Ата журт урушну хатасы бу станциягъа да жетгенди. 1942 жылда 30 августда немисли аскер алайлагъа жууукълашханда, душманны къолуна тюшмесин деп, ГЭС-ни ишчилери сапёрла бла бирге сууну тыйгъан плотинасын бла быргъыларын чачдырадыла. 1943 жылда январьда уа, къачып баргъан гитлерчиле аны хар несин да жукъгъа жарамазча ууатып кетгендиле.

Бир айдан а станцияда жангыртыу ишле башланадыла. Ол жыл окъуна биринчи октябрьде ток чыгъарыргъа деп, аллай борч салынады. Ишни терклендирир ючюн, Арменияда Дзорагет ГЭС-ден бир гидроагрегатны тешип, бери келтиредиле. Къурулушчулагъа болушлукъгъа Москвадан эмда оборудование чыгъаргъан заводладан специалистлени да жибередиле. Станцияны эвакуацияда болгъан специалистлери да жерлерине къайтадыла.

Армениядан келтирилген гидроагрегатны кючю 7,5 МВт эди. Ол 1943 жылда 25 декабрьде ток берип башлайды. Аны олсагъат окъуна Нальчикде къоруулау предприятиялагъа жибередиле. 1945 жылда июньда уа 8,3 МВт кючю бла экинчи агрегат къошулады. Дагъыда эки жылдан ючюнчюсю да ток берип тебирейди. Алай бла Бахсан ГЭС республиканы энергетикасыны промышленностуну эмда социал бёлюмюню айныууну мурдору болады.

Алтмышынчы жыллагъа дери бу станция, Ставропольну энергосистемасында баш жерни алып, битеу регионну, ол санда темир жолланы да, электрокюч бла жалчытып тургъанды. Къыралда уллу энергетиканы мурдорун къурауда да къошумчулугъу барды аны: ол кезиуледе жер башында эм уллугъа саналгъан Красноярск ГЭС-ни турбинасыны сынау халда жарашдырылгъан чархын 1962 жылда Бахсан ГЭС-де ишлетип кёрген эдиле.

Жылла аза, станция да аз-аздан эски бола баргъанды. Оборудованиясы, гидротехника объектлери шёндюгю излемлеге келишмегенлери ючюн, аны жангыртыуну проекти жарашдырылады, хар нени да 2015 жылгъа битдирирге деген  оноу этиледи. Алай 2010 жылда болгъан бушуулу ишле ол умутланы юзедиле. Ол жыл июльда станциягъа чабыууллукъ этилген эди. Аманлыкъчыла аны эки гидроагрегатын чачып кетгендиле. Иш алай болгъандан сора, ал умутланы къоюп, ГЭС-ни толусунлай жангыртыргъа, аны битеу оборудованиясын да алышындырыргъа оноу этиледи.

Алай бла эки жылны ичинде эски ГЭС-ни орунуна бюгюннгю излемлени барына да тийишли болгъан жангы станция ишленеди. Аны кючю уа алгъынча  -25 угъай, 27 МВт болады. Анда чыгъарылгъан токну хайырланыучулагъа жиберген элегаз устройство Кавказ тийресинде ол кезиуде бир станцияда да жокъ эди. Специалистле аны трансформаторларын да алышхандыла, баш жанында суу жыйылгъан жерине, арыкъларына, бассейннге, жер тюбю бла баргъан суу ызлагъа, объектни баш мекямына да тынгылы ремонт этгендиле.

  Алай бла  2012 жылда 22 декабрьде Бахсан ГЭС жангыдан ишлеп башлагъанды. Бюгюнлюкде да регионну энергосистемасында ол  магъаналы жерледен бирин алады, бир жылгъа 144 миллион киловатт-сагъат электрокюч чыгъарып.