«Муратыбыз – ырхыланы заранын азайтыргъа»

Чыгъырланы Барасбийни къызы Лейля Бийик-тау геофизика институтну экология тинтиуле бёлюмюню илму къуллукъчусуду.

Ол Къабарты-Малкъар къырал университетни химия факультетини «Къудуретни сакълау эмда табийгъат байлыкъланы аяулу хайырланыу» жаны бла бёлюмюн тауусханды, инженер-эколог деген усталыкъны алгъанды. Окъуудан сора 2009 жылда институтха киргенди, анда уруннган онбеш жылны ичинде 35-ден аслам илму иш жазгъанды, аслам конференциягъа да къатышханды. Тинтиулери, илмуда болдургъан жетишимлери ючюн кёп саугъагъа, ол санда Гидрометереология эм къудуретни тинтиу жаны бла федерал службаны сыйлы грамотасына тийишли болгъанды. 

Сочиде Олимпиадагъа хазырланыу  баргъанда,  эришиуле бардырыллыкъ объектлеге эм аланы инфраструктураларына ырхыла къаллай хата салыргъа боллукъларыны юсюнден илму-излем иши ючюн Росгидрометни сыйлы премиясын да алгъанды.

- Сен бу усталыкъны не хыйсапдан сайлагъанса?

- Мектепде окъугъан заманымдан бери химияны бла биологияны сюйгенме, ол себепден жашаууму да бу эки илму бла байламлы этгенме. Ишимде, экология болумланы тинтиуде ала экиси да керекдиле. Бёлюмюбюз жер юзюлюрге къоркъуу болгъан тау этеклени эсепде тутады, къыйын болумлагъа, ол санда ырхылагъа да, келтирген табийгъат халланы эмда адамны иши бла чыкъгъан сылтауланы тинтеди, сора анга кёре жууаплы органлагъа эсгертиуле жарашдырады.

Борчларыбызгъа дагъыда ырхыла жашау журтлагъа хата салмай кетерча ызланы белгилеу, табийгъат, спорт, солуу эм башха жерлени къыйын болумладан сакълау, быллай жерледе ишле бардырылгъанда къоркъуу чыкъмазча мадарла этиу да киредиле. Сора, битеу эсепле хазыр болгъанлай, аланы энчи системагъа кийиребиз.

- Табийгъатха  адам салгъан  хата бла байламлы тинтиуле уа бардырамысыз?

- Бизни ишибиз асламысында табийгъат къыйын болумла бла байламлыды. Кирлениуню юсюнден айтханда, жер юзюлюп суулагъа къаллай заран келгенин айталлыкъма. Таулада жер юзюлгенде кёп тюрлю зат болады, юлгюге молибден заводну алайыкъ. Тырныауузну огъарысында Уллу Мукулан эм Гитче Мукулан суула барадыла, ала эсепдедиле, комбинатдан къалгъан ауур темирле Басхан суугъа тюшедиле. Неда Гижгит кёл, аны тёгерегин бийиклиги 160 метрге жетген хуна бла бегитгендиле. Магъадандан жангызда 20 процент молибден чыгъарыргъа жарагъанды, къалгъанын атып къоймазча, алайда жыйышдырып болгъандыла. Кёлдеги суу, анга кёре, таза тюйюлдю, ол ычхынса, къыйын болумгъа келтирликди. Быйыл Гижгитде къоркъуусузлукъну жалчытыуну юсюнден  бийик даражада сёлешиннгенди. Ол  кётюрюлмез ючюн къолдан келгенни аямазгъа буйрукъ да берилгенди. 

- Алай эсе, жайда суулада жуууннган къоркъуусузмуду?

- Былайда бир затны белгилерге керекди, жууунургъа жараулу жерле тазадыла, мардалагъа келишедиле, алада саулукъгъа заран тюшерча зат жокъду. Эркин этилмеген жерлеге кирирге керек тюйюлдю ансы. Энчи бизни юйюрню юсюнден айтсам, биз суулада бир заманда да жууунмайбыз.

- Башда къудуретни халине дайым къарап тургъаныгъызны, ишеклик чыгъаргъан хар тюрлю болумну эсеплегенигизини сагъыннганса.

- Хау, битеу ол эсепле бирине хата болса да, башхасында  сакъланырча бир ненча электрон тизмеге  кийириледиле. Республикада ырхы келирге  къоркъуулу жерле барысы да программагъа салыннгандыла, быйыл аллай жангы жерле да ачыкъланнгандыла.

- Къайда?

- Заюковода, анда ахыр кере 1993 жылда тюшген эди ырхы, аллай къоркъуу энтта  барды. Дагъыда  къоркъуу чыкъгъан эки жангы жер Тырныауузда табылгъандыла. Ала да къошулуп, электрон  тизме  хазыр этилгенлей, аны бла хар ким да хайырланаллыкъды. Алада ырхыла къайда, къаллай бир жерни аллыкълары, кючлюлюклери  бла байламлы  шартла барысы да жазыллыкъдыла. Бюгюнлюкде ма аны жарашдырыу бла кюрешебиз.

- Арт жыллада жангы солуу объектлени къурулушлары  къыстау барадыла. Ала табийгъатха хата салмай къоямыдыла?

- Сёзсюз, уллу къурулушла табийгъатны ырахатлыгъын бузадыла, объектле эркин этилмеген жерледе салынсала, жангы ырхы ызла къураладыла. Тинтиулерибизде аны, айхай да, эсге алабыз. Жангы  объектле къоркъуусуз болурларыны, ала кеслери да къыйын болум къозгъалыр жерледе орнатылмазларыны къайгъысын кёрюп, «Эльбрус. РФ» бла байламлыкъла жюрютебиз, ангылатыула этебиз. Ала да бизни эсгертиулерибизни  эсге аладыла.

- Мен ангылагъандан, МЧС бла да байламлыкъда ишлей болурсуз?

- Хау, МЧС бла бирге ырхыла келирге, жер юзюлюрюне къоркъуулу жерлеге вертолётла бла къарайбыз. Бу ишде квадракоптерле да хайырланыладыла. 

- Регионда бу жаны бла къоркъуу къайсы районлада эм уллуду?

- Элбрус район биринчи жердеди: ырхы ызла эм кёп андадыла. Ызы бла Черек эм Чегем районла барадыла. Огъары Малкъарны да башында ашханала, жангы объектле аслам ишленнгенлери ючюн аны да  къошаргъа боллукъду. Бызынгыда альпинист лагерьни, Чегем районда бийик таулада орнатылгъан лагерьлени  тийрелерине да дайым къаралгъанлай турады.   

Алай эм бийик жерледе ырхыла, жерни юзюлгени адамны иши бла байламлы угъай, табийгъат болумлагъа кёре чыгъадыла. Къоркъуулу кезиу июньдан башлап кюз артына дериди. Быллай жерледе ишибизде космосдан алыннган суратла бек болушадыла. Къоркъуулу жерлеге барабыз, болсада къая тиклеге, бийик таулагъа адам ёталмайды. Жууукъ заманда пилотсуз учхан эм иги аппаратла келтирилирге керекдиле. Ала иги да кючлюдюле,  уллу бийикликледе учадыла. Компьютерлерибиз да жангыртыладыла, ала барысы да бек багъалыдыла. Таматабыз Беккиланы Мухтар ол затлагъа бек сакъды. Ала къыйын болум чыгъарыгъын алгъадан билирге болушурукъдула. 2017 жылда Башкара кёл кётюрюлюп, къаллай бир хата, бушуу келтиргенди, адамла да ёлюп. Муратыбыз аллай болумла къайтарылмазча этергеди.

- Алгъаракълада сизде уллу конференция болгъанды, анга къаллай иш хазырлагъанса?

- Быйыл эки уллу конференциябыз болгъанды, бири – чыранланы тинтиуге, экинчиси уа тау этекледе халлагъа, сакъ жауунладан эм буз ургъандан сакъланыугъа  аталгъандыла. Экинчиси Элбрусха экспедицияны 90-жыллыгъына бла Росгидрометни 190-жыллыгъына жораланнганды, анга Россейден, тыш къыралладан да кёп алим къатышханды. Мен анда «Наносоводный паводок в бассейне реки Баксан» деген ишими кёргюзтгенме, анда 2018 жылны 5 июлюнда болгумну юсюнден билдиргенме.

Ол жыл ырхыла жоллагъа, мюлклеге, электроызлагъа да заран салгъан эди, кёпюрлени элтгенди. Аллай уллу ырхыланы талай кюн бек къызыу болгъаны  ючюн чыранланы  эригенлери, ызы бла уа жауунла  къозгъагъандыла. Иссилик бла жауунла бир кезиуге тюшселе, ырхы келирине къоркъуу чыкъмай къалмайды. Бизни тергеулерибизге кёре, андан кючлюсю да келирине къоркъуу барды.

- Къыйын болумгъа алгъадан хазыр болургъа, андан къорууланыргъа онг жокъмуду?

- Къоркъуулу  жерледе жагъала кючлендириледиле. Табийгъатха къарыу эталлыкъ тюйюлсе, жангызда анга кёре хата азыракъ болурча мадар излерге керекди. Бусагъатда Гирхожан эм къоркъуулу болгъанлай къалады, аны ючюн ол чыкъгъан жерде кече-кюн да институтну бла МЧС-ни келечилери къалауурлукъда турадыла. Былтыр Нальчик суу эки кере кётюрюлген эди, эсигизде эсе, ол кезиуде суу тыйылып, адамла апчыгъандыла, жагъада болгъан ашханалагъа да кёп заран тюшгенди. Аны да башында жагъалары кючлендирилгендиле, темир-бетон хуна салыннганды, ол кёп заманнга  жараргъа керекди. Аз-аздан бу иш  тамамланылады. 

Биз табийгъат  бла байламлы халланы илму жаны бла тинтебиз, аланы эсеплерин жууаплы органлагъа ётдюребиз, андан ары уа ала къараргъа тийишлидиле. Былайда Сочиде Олимпиадагъа хазырланыугъа институтубуз къатышханын да белгилерге сюеме. Учреждениябыз ырхыланы бла куртланы тинтиуде Россейде баш жерни алады. Ары эки къауум болуп баргъанбыз: бири куртла бла кюрешгенди, экинчиси уа – ырхыла бла. Къызыл талада жюзден аслам сууну тинтгенбиз, аланы жартысындан асламы  ырхы келирине къоркъуу болгъанын тохташдыргъанбыз, Глубокий Ярда уа аллай 22 жер ачыкъланнганды. 

- Экологияны  тюрлене баргъаны кесин, айхай да, сездиреди, ырхыла кёп келгенлерине ол да юлюшюн къоша болур?

- Алгъын  жыллада къар къышда тюшюп, жазгъа дери эримей тургъанды. Бизни сабийлигибизде окъуна алай эди, бусагъатда уа къарны алай кёп кёрмейбиз. Болсада алимлени оюмлары бирча тюйюлдю:  бирлери экология тюрленнгенине женгдиредиле, башхалары уа бир жерде хауа жылына бара эсе, башхалада  ол сууукъгъа айланып  тебирейди, алай бла табийгъатда «тенглик» сакъланады, дейдиле. Алай энчи бизни регионда хауа жылы болгъанды: чыранланы  алай эригенлери анга шагъатлыкъ этедиле. Аланы тюбю  уа биз юйреннген топуракъ тюйюлдю, анга «морена» дейдиле, ол къаты болмай, зыбырды, анда кырдык, терекле ёсмейдиле, анга кёре уа ала ырхыла болуп тюшерикдиле.   

- Округну алып айтханда, жер юзюлюрюне, ырхы келирине къоркъуулу регионланы арасында биз къайсы  жердебиз?

-Округда угъай, битеу Россейде да бу жаны бла биринчи жердебиз. Къыралда тарихлени келтиргенде, ырхыла жаны бла  эм къоркъуулугъа  Шимал-Кавказ  федерал округ саналады.