Шайырны поэзиясы бла огъурлулугъу – жюреклерибизни жарытханлай тургъан жарыкълыкъ

Быйыл малкъар халкъны жарыкъландырыучусу, уллу поэт, философ, дин адамы Мечиланы Кязим туугъанлы 165 жыл толгъанды. Аны юсюнден басмада аслам материал жазылгъанды, телевиденияда, радиода бериуле этилгендиле, уллу адабият жыйылыула да къуралгъандыла. Аны сыйы-намысын, поэзиясын адамла бюгюн да бийикде, тёрде тутадыла.

Шайырны чыгъармачылыгъы бла байламлы алгъын жыллада да кёп материал жазылгъанды. Аладан бирини автору Геннадий Комодовду. «Мен бек эрттеден бери Шалушка элде жашайма, школда устаз болуп ишлегенме. Мечиланы Кязимни жашы Сагъит, къызы Шапий бла къоншуда тургъанма. Аталарыны юсюнден аланы кёп хапарларына тынгылагъанма, адамлыкъларына, эсли сёзлерине бюсюрегенлей тургъанма», - деп жазгъанды 2009 жылда Геннадий Комодов шайырны юсюнден эсгериулеринде.  Алай бла ол устаз эм инсан къадарында деменгили поэтни юсюнден кесини оюмун, башхаладан эшитгенин да къагъытха тюшюрюрге кёлленнгенди. Аны бу ишге таукел болургъанла уа Кязимни туудугъу Къумукъланы Тоня, шыкъычыла Кёчменланы Ачан, Сюйдюмланы Исхакъ эдиле.

* * *

Кязим кибик поэтни, адамны юсюнден сёз айтмакълыкъ бек базыныулу ишди кимге да. Аны поэзиясы халкъны жаны-жюреги болуп къалгъанды. Окъуу-билим жерлерин тапмагъан заманлада Кязимни назмуларын кёллеринден айтхандыла, билгенле билмегенлеге жюрекден жол ызлап. Поэтни назмуларыны кёбюсю алай бла сакъланнгандыла тас болуп къалмай. Ала зулмучулагъа къама, къара халкъгъа жол нёгер болгъанлай келгендиле дуниягъа жаратылгъан кюнлеринден башлап. Кязимни назмулары бюгюн да халкъны биргесине жашайдыла.

* * *

Эртте Шыкъыда Жюнюс деп бир алаша бойлу, арыкъсуу, аз сёзлю, адамла анга этген халаллыкъны иги ангылагъан жашчыкъ жашап болгъан- ды. Кертиди, ол акъылдан бир кесек кемирек эди. Болсада шыкъычыла Жюнюс жашагъан къадар бирде элден берекет, насып кетмезлигине ий- наннгандыла. Аны себепли, ала Жюнюсге къолларындан келген игиликни этгендиле. Жюнюсню жюреги сюйген, тартхан затны уа билмеген жокъ эди Шыкъыда. Ол жаратмагъан жаланда кюзгю эди – анда кесини бет сыфатын кёрюрге сюймегенди Жюнюс.

Бир жол Жюнюс элде къолайлы жашагъан адамладан бирини - Сагъитгерийни арбазында ичи этден толу къазан къайнай тургъанын кёреди. Къазанны къатына жууукъ барып, анда бир жаулу чеги шорпаны башында бир сейирлик «жюзгенине» къарагъанлай турады иги кесек заманны. Сора аны аууз суулары келедиле.

•  Жюнюс, не айланаса былайда? - деп къычырады Сагъитгерий бир заманда.
•  Мен жаулу чегини бек сюеме, - дейд ол.
•  Былайдан терк къуру, - дейди юйню иеси.

Жюнюс кёз жашларын къол сыртлары бла сюрте, жолну энишге ай- ланады.

• Кимди сени жанынга тийген? - дейди Кязим жашны аллын тыйып. — Жюнюс ишни болушун айтады.
•  Жиляма, иги жаш, - деп Кязим онг къолу бла жашны бетин, башын сылайды. - Экибиз ол къызгъанч, кюйсюз адамны керегин берирбиз, Аллах айтса. - Бу ишибизде бизге сени тенг жашчыкъларынг да болушурла.

Сёзсюз, кюн бир ариу, бир жарыкъ жыр айтхан жашчыкъланы ауазлары сау элге эшитиледи. Ол жырны уа Кязим къурагъанды Сагъитгерийни къызгъанчлыгьын, адамсызлыгъын, сыфатыны эришилигин хиликкя этип. Жырда Сагъитгерийни аты айтылмагъанды. Алай шыкъычыла жыр кимни юсюнден болгъанын сормай билгендиле.

Кертиди, къызгьанч да, кюйсюз да адам ишни алай боллугъун билсе къазанда къайнагъан этни Жюнюсге барын оукъуна берлик эди. Артда ол затны Сагъитгерий кеси айтханды адамлагъа.

* * *

Бир жол Кязим элде алгъындан татлы жашай келген Таубий бла Таукъан бек къылыкъсыз сёз болгъанларын эшитеди. Ала бир бирге ёмюрде да сёлешмезча халгъа келгенлерин билгенинде уа, бютюнда тынгысыз болады. Поэт адам жиберип экисин да кесини юйюне чакъыртады. Таубий бла Таукъан бир бирге алай кюйсюз халда къарайдыла, Кязим аны сезеди. Кязим Къанитатха (юй бийчесине) айтып, хант къангагъа аш-азыкъ, боза да салдырады. Юйге къонакъ келсе, Къанитат да, аны къызлары да ол жумушну кишиге айтдырмай этгендиле. Къонакъла да, Кязим да ашайдыла, ичедиле. Кязимни муратын бери келгенлей окъуна ангылагъан жашла къолларын тутадыла, къучакълашадыла – жарашадыла, ёмюрден ахыргъа татлы жашаргъа сёз бередиле.

* * *

Кязимни киеую Асхат терк-терк аурургъа къалгъанында, юйдегиле тынгысыз боладыла. «Къарны ауруп, аман сагъатлы этгенлей турады, не хадагъа этсин адам?» Юйде ол сёзле терк-терк эшитиледиле.

Сора Кязим, атха минип, кесине бир жашын да нёгер этип, къойчу къошха барады. Сюрюучюлеге айтып, бир акъ токълу сойдуруп, терк окъуна терисин сыдырып, аны жылылай Асхатны къарнына-белине байлатады. Терини эки-юч кюн турма къоядыла Асхатны белинден кетермей. Игиге айланады киеу.

•  Тейри, Асхат, тери къарынынга жабышып къалса эди ёмюрден ахыргъа, ауруу не болгъанын унутурукъ эдинг, — деп ышарады Кязим, -юйдегиле да къууанадыла акъылманны хычыуун чамына.

* * *

Бир ингирликде Кязим бла къоншуда жашагъан жаш эр киши аны арт кезиуде тохтамай тынгысыз этген ишини юсюнден кенгеширге таукел болду. Юйюне келип  айтды:

 Хажи, айып этмезинги тилейме, мени анам Сакинат бир къужур адам болуп барады кюнден кюннге. Къарыусузлугъу, арбазгъа кючден

чыкъаны бек сагъышха къалдырады мени. Алай ауузун жапмай ашагъанлай турады. Тырмандан а этими ашайды. Башханы къой, отха сыгын салгъанымы окъуна жаратмайды. «Сыгынны отха ууагъыракъ сындырып салмасанг, иги жанмайды, тютюн этгенлей турады, - дейди анам, — къатынынг а сыгынны иги къурутмай къалагъанды бир бири юслерине». Аллай сёзлени кюннге жюз кере къайтарады. Эшикге ийнек сауаргъа чыкъсам да, анга сорургъа керекме. Айып этме, Хажи, анасындан тарыкъмакълыкъ айып болгъанын ангылайма. Алай онгум къуруп келгенме...

Баргъаны 20 декабрьде басмаланырыкъды.