«Хар кюн да тамашалыды манга»

Къабарты-Малкъарны бийик тау заповеднигинде, хар ташы, битими да кесини бир тасхасын сакълагъан жерде ишлейди бабугентчи Мокъаланы Ахмат. Сабыр, терен акъыллы адам, туугъан жерин бек багъалайды, аны хар мюйюшюн биледи, анга сакъ кёзден къарайды, ишине жюреги бла бериледи. Ол табийгъат байлыкъны хар ким да багъаласа бек сюерик эди. Ишине, ёз жерине, жашаугъа къарамларыны юсюнден ушакъ этген эдик аны бла.  

«Мен жюрютмеген танк хазна болмаз…»

«Школда окъугъан кезиуде ишлеп башлагъанма. Акъылбалыкъ болгъунчу дери окъуна элни колхозунда бузоулагъа къарагъанма. Артда тенглерим бла бирге Хаймашада ийнекле саууп да тургъанбыз», - дейди Ахмат.

Школдан сора, инсанлыкъ борчун толтура, ол Свердлов областьда бронетанк аскерге тюшгенди. Анда танкны механик-водители болуп тургъанды. Айтханына кёре, ол техниканы кёп тюрлюсюн жюрютгенди: айтхылы Т-34 танкдан башлап ИС-3, ИСУ-152, Т-60, Т-62, Т-72 эмда ол заманлада эм жангы Т-80-ге дери. Дагъыда талай аскерчи жаш бла жууаплы жюклеге къалауурлукъ этип, Союзну кёп жерлеринде болгъанды. Туугъан журтуна уа, старшина къуллукъгъа жетип, 1979 жылда къайтханды.

«Бери келгенден сора, колхозда ишлей, Эл мюлк техникумгъа кирип, зоотехния бёлюмню къызыл дипломгъа тауусханма. Устазларым сау болсунла, кёл салып, билим бергендиле. Кеслери да къал мында ишлерге, деп чакъыргъан эдиле. Мен а элиме къайтама. Ол заманда агъачдан кюрек, чёгюч, балта сапла этген цехде ишлеп тургъанма. Артда бир беш жыл чакълы колхозну бухгалтериясын бардыргъанма, ызы бла элде ветеринар болуп, иели эмда колхоз маллагъа къарагъанма.

Заповедникге уа 1986 жылда келген эдим. Ол заманда аны башчысы Аккыланы Суфиянны жашы Саид, мында илму бёлюмге лаборант этип алады. Бираздан къагъытларымы Агромелиоративный институтха берип, аны зооинженер бёлюмюн да тауусханма», - дейди Ахмат.

Экология жаны бла сабийлеге билим берирча жангы бёлюм къурагъанларында бу заповедникде, Ахмат аны таматасы болуп иги кесек заман ишлегенди. Кеси да андан кёп болмай кетгенди. Бюгюнлюкде уа экология жарыкъландырыу эм туризм бёлюмню баш специалистиди.

Адамла тюрленнгендиле

«Сабийликде таулада кёп айланып тургъанбыз. Аны бла кийик жаныуарла, не башха затла бла да шагъырей болгъанма, - деп ышарады Ахмат. - Ол заманлагъа бла шёндюге къарасам, хар кезиуню кесини бир энчилиги болгъанына тюшюнеме. Нек? Къыралны алгъын жорукълары къаты ишлей эдиле, адамлада уа жюрек тынчлыкъ эмда монглукъ болгъанды. Энди бюгюнлюкде ала бары да жокъдула деп айтмайма, алай ол заманда бир бирге жылыу бар эди. Кечгюнчюлюкню, урушну къыйынлыкъларын кёрген тёлюню къатында ёсгенбиз биз, ала уа аллай затлагъа башха кёзден къарап болгъандыла.

Эсимде къалгъан ма бир затны айтайым. Тюменланы Къурманбий, Къасайны жашы, къарындашлары, кеси да уруш этгендиле. Бир кере аны бла бирге малланы жазлыкъгъа сюребиз. Танг аласында артха къайтып келе тургъанлай, агъач къыйырындан бир агъач текечик чыгъады. Мен аны эслемейме, Къурманбий а, энди ол уруш къыйынлыкъны сынагъан, нени да кёрген адам: «Къара-къара, я Аллах, ол ариулукъгъа, Ахмат бир къара сен!» - дейди. Аны алай айтханы, ол кийик жаныуарны ариулугъу, кюн да тие келип, чыкъ да жылтырай тургъаны бюгюн да кетмегенди кёз аллымдан.

Аны не ючюн айтама: ол заманда бёрю, кийик, уучу да бар эдиле, алай уугъа замансыз чыкъгъан адам бек аз болгъанды. Кюз артында болмаса, жаз башында, жазда, алыкъа кийик жаныуарны тёлюсю аякъланмай, кеси кесине онг этерча болгъунчу, анга тийгеннге итни налатын бериучю эдиле».

Жууаплылыкъ неден башланады?

«Адам оноуун, эм биринчиден, кесинден, юйюнден, ызы бла тийресинден, сора элинден башларгъа керекди, - дейди Ахмат. - Арт жыллада къыралны жанындан табийгъатха кертиси бла да эс берилип башлагъанды. Алай не сейир, бирле анга къозулгъан этедиле.

Алагъа, башха хар кимге да айтырыгъым алайды: бюгюнлюкде бу жер республиканы, къыралны, алай эм биринчиден а – Малкъарны байлыгъыды. Аны ичинде жашагъан кийик жаныуары, айыуу, бёрюсю, тюлкюсю, сюлесини, кырдыгы, чыпчыгъы, чырпысы да бизни хазнабызды. Ол тюрленмей турса, келир тёлюле да: «Табийгъатны халы уа былай болуучу кёреме…» – деп, тёгерегине-башына башха кёзден къарарыкъдыла.

Бюгюнлюкде бу аманат жерча сакъланып турса, аны малы, кырдыгы да кёп боллукъду. Малы кёп болса, артыгъы бери ётерикди, аланы хайырланыргъа жарарыкъды. Кырдыгындан урлугъу тюшсе, ол суу, жел бла тёгерекге жайыллыкъды. Сууларыбыз не къадар таза болсала, ол къадар кесибизге иги боллукъду.

Аякъ тюпде атылгъан кюйюзча болмай, къабыргъада тагъылып, оюуларына къарап, къууанып тургъан кюйюзча болады адам хыли этген жерни бла сакълап тургъан жерни башхасы.
бай Жерлерибиз

Алгъын жыллада бизни адамларыбыз кеслерини саулукъларын дарманлы хансла бла багъып тургъандыла. Аллай затла бизде кёп ёседиле. «Ол алайды. Сёз ючюн, бюртюклени юсюнден айтханда: жабышмакъ, хулю (итбурун), агъач алма эм кертме, ханкутай, къасмакъ. Ичи ауругъаннга, ёпкелерине тынгысыз болгъаннга шахтаран жарайды – аны бизде кёп жерледе табаргъа боллукъду. Дагъыда бал мурса, мурса, дугъума – бирин айт да бирин къой. Ма былайда окъуна къара да, Къашхатау этегинде, Герпегеж къатларында болсун: тукъузгю (такъюзюк), балам (муртку), тюртю ёсмеген жер жокъду. Бюйреги ауругъаннга хулю бек аламат затды, наныкъ а сууукъ ётсе болушады. Жюдюр зоб ауруудан къоруулайды, къара эм къызыл ишхилди уа къанны эм бюйреклени тазалайдыла. Заповедникни жеринде абери жыяргъа жарамайды, алай андан тышында да была кёпдюле. Болгъан затны хайырланнгандан хатасы жокъду», - деп айтады Ахмат.

Тасхалары да кёпдю

Таулада, агъачлада терк-терк бола турсанг, кёзге бир сейирлик зат илинмей къалмаз деп, алай сунама. «Ийнан сен, бирде кёрген затынгы бир-бир адамлагъа билдирирге окъуна жарамайды. Билемисе, бизни ата-бабаларыбызны уллу журтлары болгъандыла. Ала бюгюнлюкде кеслерини кюнлерин сакълай болурла. Былайда ГЭС-ни ишлегенде, жерден тирмен ташла, къошунла да чыгъа эдиле.

Кийик табийгъатда мен кёрмеген зат болмаз. Алгъаракъда болгъан бир сейир затны айтайым. Агъачда бир жерде адыргы этип айланнган уллу айыуну кёреме. Алайда уа, ол тийреде, тешикле бардыла, бирлеринден суу таууш этгени да эшитиледи. Бу сейир не зат болур деп, ташагъа кетеме. Айыу алайда кёп турду, мен да тёзюп, къарап турама. Бир-эки сагъат озгъандан сора ол жерде батыу таба кирип, ауузуна къабып, баласын чыгъарып келди. Кёресе да харип ол ананы амалсызлыгъын, баласына мадар эталмай, адыргы болуп тургъанын. Болсада, аны башына чыгъарып, жюреги тынчайгъынчы кетмеди алайдан. Мен санга быллай затланы юсюнден кёп хапар айталлыкъма».

«Ышаныулукъ керекди»

Ахмат жууаплылыкъгъа бла низамгъа уллу магъана бергени сезиледи. Эм башына къайсысын саласыз, жашауугъузда баш жорукъ неди, деп соргъанымда: Ышаныуду. Сен биргенге туз-гыржын ашап айланнган адамлагъа ышанмасанг, бир зат да эталлыкъ тюйюлсе. Ышаннган башны бёрю ашар, деген нарт сёзню барыбыз да билебиз, алай ансыз жашагъандан а Аллах сакъласын.
Дагъыда къошарыгъым: жашауда хар адамны оюму, къарамы да башхады. Сен бу къыралда жашай эсенг, аны адамы болургъа, низамына сыйыныргъа керексе. Тагъыла кетип, сынжырдан ычхыннган итча болургъа жарамайды», - деп чертгенди.

Жашау тохтамай барады

«Жашауумда сабий заманымдан бери бек сюйген затларымдан бири ат бла къойду. Кесибизни таулу, къарачай къумалы къойланы. Ат дегеннге уа бир жанны да къошмайма, - дейди Ахмат. - Дагъыда бал чибинле: мен ала бла кюрешгенли эки жыйырмагъа жууукъ жыл болады. Чибинле бек сейир затладыла, билемисе, батманны ичинде аланы хар бирини да энчи жумушу барды: бирлери бал жыядыла, башхалары къалауурлукъ этедиле. Чибинни ишлегенине къарап турсанг, дуниягъа да башха кёзден къарайса. Ол гитче затчыкъ кюз артында таракъланы санга деп балдан толтурады, сен а анга не ишге бар демейсе, не хакъ тёлемейсе. Мен алагъа «иги таулула кибик» деп, алай айтама.

Таш бла кюреширге да сюеме. Таш ёмюрлюк затды, хар бири да кеси кибик сейирликди. Аны къайсы тюрлюсю къайда болгъанын билеме. Энди бюгюнлюкде аны бла тюз алай кюрешеме деп айтмайма, алай заманында уа ташдан хуна да къалагъанма, от жагъа да ишлегенме.

Эрттенликде тышына чыгъып, тёгерекге къарасам, шукур Аллахха дейме: табийгъат шош, арлакъда хораз къычырады, мал мюнгюрейди, ит юрюйдю, керек жерде тютюн чыгъады – жашау кеси кезиуюнде барады».