Аланы жашау ызлары жаш тёлюге юлгю болгъанлай къаллыкъдыла

9 декабрьде Россейде Ата журтну Жигитини кюню белгиленеди.   Октябрь революциягъа дери уа 9 декабрь (эски орузлама бла 26 ноябрь) Сыйлы Георгийни жоруна тийишли болгъанланы байрамына саналгъанды. 

Къалай тохташдырылгъанды

1769 жылда Екатерина Великая Сыйлы Великомученик эм Победоносец Георгийни аскер орденин тохташдыргъанды. Патчах Россейде ол баш къырал саугъагъа саналгъанды, кесини да тёрт даражасы болгъанды.  

Октябрь революциядан сора большевикле орденни, аны бла бирге байрамны да кетергендиле. Болсада Уллу Ата журт урушну бютюнда къыйын кезиуюнде - 1942 жылда - даражасына кёре Георгийни жоруна тенг къырал саугъа тохташдырылады - махтаулукъну ордени (Орден Славы). 

Россейни озгъан ёмюрню 90-чы жылларында къыралны мурдору бла бирге  саугъаланы системасы да алышынады. 2000 жылда Георгийни жоруну магъаналылыгъы къайтарылгъанды.  Ызы бла РФ-ни Къырал Думасыны башламчылыгъы бла Ата журтну Жигитини кюнюн белгилеу  жангыртылады. 

Алай бла 9 декабрьде Совет Союзну Жигитлери, Россей Федерацияны Жигитлери, Сыйлы Георгийни жоруна эмда Махтаулукъну орденине тийишли кёрюлгенле алгъышланадыла. Башхача айтханда, аскер борчларын толтура, батырлыкъларын, туугъан журтларына кертичиликлерин, аскерчи усталыкъларын кёргюзтгенле сыйланадыла.  

Георгийни жору бла белгиленнген таулу жигитлени юслеринден «Заманны» бетлеринде кёп кере жазылгъанды. Аланы арасында бу саугъаны тёрт даражасын да алгъанла бардыла. Жоргъа генералла бла бирге борчларын бет жарыкълы толтургъан, антларына кертичи, батыр аскерчилеге да берилгендиле.  

Батырлыкъ 

Бу кюнде уа Совет Союзну Жигитлерине сый-намыс этиледи. Таулу миллетни - эки, къарачай халкъны уа онбир Жигит уланы бардыла. Болсада, тарыхчыла жазгъанларыча, таулу миллетни энтта 18 батыр жашы бу бийик къырал саугъагъа кёргюзтюлгендиле, алай тюрлю-тюрлю сылтаула бла ол берилмей къалгъанды. 

 Байсолтанланы Алим бла Уммайланы Мухажир бу бек сыйлы  къырал саугъаны алгъанларында, алыкъа жашауну кёрмеген жаш адамла эдиле. Алай ала Ата журтларына сюймекликни, аны жалынчакъсызлыгъы ючюн жанларын аямагъанларын кёргюзтгендиле. 

Сёз ючюн, Байсолтан улу СССР-ни Жигити деген атха нек тийишли  кёрюлгенини юсюнден документ эки бла жарым къагъытны алады. Аны командири жазгъаныча, Балтияны илячини самолётунда душман аскерлеге къажау   урушда кёкге 277 кере чыкъгъанды. 

Уммайланы Мухажирге уа бу сыйлы ат жаланда 1990 жылда къайтарылгъанды. Ол заманда СССР-ни президенти Михаил Горбачёв тарых тюзлюкню тохташдырып, 20-дан аслам ветераннга Уллу Ата журт урушда кёргюзтген кишиликлери, батырлыкълары ючюн Совет Союзну Жигити деген атны атагъанды. Аланы арасында уа кёчгюнчюлюкню сынагъан халкъланы келечилери да бардыла:   къалмукълу  Эренцена Бадмаева, чеченли Мовлида Висаитова эмда таулу Уммайланы  Мухажир.  

Махтаулукъну ордени

Бу орден бла уа къызыл аскерчиле эм сержантла кишиликлери, ётгюрлюклери ючюн саугъаланнгандыла. Аны  бла таулу миллетни кёп батыр уланы белгиленнгендиле:  Бачиланы  Климент бла Трамланы Мусабий Уллу Ата журт урушну жылларында кёргюзтген батырлыкълары ючюн  орденни эки даражасы бла саугъаланнгандыла. Акъшаякъланы Биязуркъа, Анахаланы Юсюп, Бапыналаны Алий, Гиляхланы Исхакъ, Ксаналаны Мухай, Махийланы Магомет, Уяналаны Рамазан, Хочуланы Магомет эм кёп башхала бу орденни 3-чю даражасына тийишли болгъандыла. 

Бюгюн а биз  Бачиланы Аслангерийни жашы Климентни юсюнден жазаргъа сюебиз. Ол орденни 2-чи эм 3-чю  даражалары бла саугъаланнганды. Ол къаллай жигитликле этгенин окъугъанда, 21-жыллыкъ жашны жюрек къатылыгъына сейир этесе.  
Климент Уллу Ата журт урушха биринчи кюнледен къатышханды. Ол кезиуде уа анга жаланда 18 жыл толгъанды. Шёндюгю заманнга кёре анга алыкъа сабий дерге да боллукъду. Алай ма аныча жаш адамла кеслерин аямай келтиргендиле бизге мамыр жашауну. 

Климент  90-чы гвардий дивизияны  101-чи гвардий энчи сапёр батальонда къуллукъ этгенди. 1944 жылда июньда аны командирлери «Кишилиги ючюн» майдалгъа кёргюзтедиле.  Болсада командование таулу жаш андан да бийик батырлыкъ этгеннге санап, Махтаулукъ орденни 3-чю даражасы бла саугъаларгъа оноу этеди.  

Витебск областьны Миорск районунда къоруулау сермешге къаты болгъандыла. Тарыхчыла жазгъанларыча, Витебско-Оршанск  операция гитлерчилени «Ара» аскерлерини сол жанын жокъ этиуге бурулгъанды эмда совет аскерлеге Белорус фронтда алгъа барыуну жалчытханды. 

Бачи улуну саугъалау документде былай айтылады: «Дворище шахарны тийресинде къорууланыу сермешде душман къаты от бардыргъанына да къарамай, жаяу аскерлеге къажау 200 мина, танклагъа къажау 60 мина, 30 сигнальный ракета салгъанды. Бунтики жерни тийресинде жер къазгъанда, иш кёллюлюкню юлгюсюн кёргюзтгенди. Алай бла битеу ишле заманында бошалгъандыла. 22 июньда дивизияны къаууму къорууланыу ызгъа чыкъгъан кезиуде душманны танкга къажау 44 минасын жокъ этгенди. Алай бла артиллериягъа тюзюнлей жеринде тохтаргъа онг къуралгъанды…»   

Батырлыгъы, кишилиги, командованияны буйрукъларын терк толтургъаны, алай бла уа совет аскерлеге алгъа барыуну къураргъа онг бергени ючюн Климент 1945 жылда Славы  орденни 2-чи даражасы бла саугъаланады.  
«Быйыл 23 январьда ингирде бёлюмню къауумунда Бетужи жерни тийресинде минала салыннган жерге ётерге  онгла къураргъа буйрукъну толтургъанды. Минала жайда салыннгандыла. Юслерин къар басханды. Душман битеу сауутладан къызыу от бардырады. 

Ёлюмню эм къоркъууну кёрюп болмай, жолдаш Бачиев танкга къажау 12 эм жаяу аскерлеге къажау он минаны жокъ этгенди. Алай бла 14 метр кенглиги бла жол къуралгъанды. Аскерле 25 январьда алгъа баргъан кезиуде минада бир чачдырыу да болмагъанды». Ма быллай ишле  этгендиле ол къанлы сермешни батыр жигитлери.    

1944 жылда сентябрьде уа Климент Къызыл Жулдузну орденине тийишли кёрюлгенди.  Ол Мемеля черекден совет аскерлеге жюзюп ётерча паромну къурау ишге къатышханды. Былайда бардырылгъан сермешден сора уа Литваны шимал жаны душмандан эркин этилгенди, гитлерчиле Восток Пруссияда аскерледен кесилип, Курляндск котёл къуралгъанды. Бу жерде душман кёп кючюн тас этгенин жазадыла тарыхчыла. 

«Душман миномётдан от бардыргъанына да къарамай, сууукъ сууда сагъат бла жарымны ичинде черекни жагъасында причал къурау жумушланы толтургъанды. Къатылыкъны эм иш кёллюлюкню юлгюсюн кёргюзте, буйрукъну заманында толтурулгъанды. Алай бла уа артиллерия бла транспорт черекни онг жагъасына ётгенди»,- деп айтылады саугъалауда. 
 деберлерин кёрюу

Бюгюнлюкде уа  жигит аскерчилерибиз Ата журтубузну энчи операцияда къоруулайдыла. Аладан кёплери батырлыкъны, Ата журтубузгъа сюймекликни юлгюсюн кёргюзтюп, къырал саугъалагъа тийишли болгъандыла. Энчи аскер операция бардырылгъан кезиуде республикадан 300-ге жууукъ аскерчи къырал саугъала бла белгиленнгендиле. Тимур Тамазов а Россейни Жигити деген бийик атха тийишли кёрюлгенди (ауушхандан сора).    

Генерал-майор Боташланы Къанамат, энчи операцияны кезиуюнде аскерчи нёгерлерин къоруулай, батырча жоюлгъанды. Къарачай-малкъар миллетни батыр жашы лётчик-снайпер Боташ улу  Ата журтубузну къоруулай кёргюзтген батырлыгъы ючюн  Россейни Жигити деген бийик атха тийишли кёрюлгенди. 

Анга Ленинград областьда    Гатчинаны тийресинде   эсгертме салыннган эди жайда. Тюнене уа - Ата журтну Жигитини кюнюнде - Карачаевск шахарны ара орамында батыр лётчикге эсгертме ачылгъанды.