Ана тилни бла таулу берекетни байрамы

Газетибиз билдиргенича, энди фестиваль даражада бардырылгъан «Ана тилим – жаным-тиним, мени дуниям!» деген байрамны малкъар тил бла адабият бёлюмюню иши эм алгъа Кёнделенде башланып, ызы бла уа Огъары Малкъарда озгъан эди. Кёп болмай а аллай байрамгъа эллиле, къонакъла да Ташлы-Таланы битеулю билим берген мектебине жыйылгъандыла.  Фестиваль элни кесинде бу жол биринчи кере бардырылгъанын да чертирчады. Ол кюн а бери, эришиуню жюрисини келечилеринден сора да, мында кёп жылланы ишлеп кетген  Байсолтанланы Сагид, бирси устазла, башхала да келгендиле. Кюн а, адамладан кесини берекетин аямагъанча, къарчыкъ да ашыкъмай себелей, школну арбазында устазла, окъуучула, атала-анала да къонакълагъа жарыкъ тюбегендиле. Сабийле назмула окъуп, жыр айтхандыла, тепсегендиле. Ары келгенлеге алгъышны уа мектепни таматасы Цаколаны Мусса этгенди. 

Ол кюн саулай да Ташлы-Таланы школунда бардырылгъан байрамда болгъан затланы эсге алсакъ, эм алгъа анда кеппай кийимлени да кийип, къонакълагъа программагъа тийишлиликде нени къайда боллугъун билдирип тургъан Сараккуланы Жамалны тилибизде шатык сёлешгенин, оюннга-чамгъа жютюлюгюн да энчилерчады. Аны фестивальны ёз элинде бардырылгъанына къууаннганы да эсленип эди. 

Андан сора да, мында сабийле кёп ишлегенлерин, хар нени да юсюнден ала кеслери хапарлагъанларын да айтырчады. Къайсы элге келсенг да, эм алгъа аны тарыхы адамгъа сейир болмай къалмайды. Ташлыталачыла да, биринчиден, аны къалай къуралгъаныны юсюнден билдиргендиле къонакълагъа. Аны тарыхыны юсюнден сейир хапарны Маданият юйню таматасы Гузиланы Тахир айтханды. Ол бери адамла Огъары Малкъарны эски эллеринден кёчюп, былайда эл-журт 1928 жылда къуралгъанын, быйыл аны 96-жыллыгъын белгилей, автопробег болгъанын да  эсгертгенди.

Кертиди, элни тийресинде жер-суу атла андан да кёпдюле. Гузи улу жер атланы элли бешисин, сууланы да онусуну атларын эшитдиргенди. Бу тийреледе энди жангыдан ачылгъан-билиннген «Бийик кёл» да барлыгъын, ол къарла-бузла эрий кетип, алай къуралып къалгъанын да ангылатханды.  

Белгилегенибизча, аны хапары тарых шартлагъа бай эди. Ол кеси да, сабийле Токумаланы Жагъафарны «Мени ёмюрюм» деген романындан юзюкню сахна оюн этип кёргюзтгенлеринде да мында  – Ташлы-Талада – эм биринчи улан сабий Алтуулада туугъанын,  аны атына да акъсакъалла Огъурлу деп атагъанларын билдиргендиле. Былайда оюннга къатышхан жашланы тизгинлиле болгъанлары, айхай да, тилибизде сёлешгенлери бизни да кёллендиргенди. Нек дегенде сабий сёлеше туруп, басымны къалайгъа эмда къалай салгъанын эшитсенг, ол ана тилин иги билгени бла къалгъаны ангылашынып къалады.

Былайда Гузиланы Тахир, элни тарыхыны юсюнден жаш тёлюге билдириу эте, биз барыбыз да билген Токумаланы юйюрню эсгергенин, аланы хар бири къайсы бёлюмню айныууна юлюш къошханыны юсюнден тынгылы айтханын да белгилерчады. Алада журналистикагъа, маданиятха, билим бериуге, къурулушха къошумчулукъ этгенле болгъанларын айтып, бюгюннгю окъуучула да  аллай юлгюлюле  болурларына ийнаннганын билдиргенди.

Ызы бла уа «Къалай сейирди бу дуния» деген презентация болгъанды. Анга элни сабий садында ишлегенле эмда ары  жюрюгенчикле къатышхандыла. Ала, таулу ананы нюрлю сыфатын ачыкълай, эки жанында бешиклеге къагъанакъланы сала, жыр айтхандыла. Ол кезиуде уа садха баргъан къызчыкъла да гинжилерин къубулта, аланы оюнчакъ бешикчикледе тебиретгенлери кёзге хычыуунлугъу бла бирге, тиширыуну жашау ызын кёз аллынга келтирген бир юлгюча эди. 

Барыбыз да билебиз, буруннгудан да таулу тиширыула къол хунерге устадыла, бютюнда жюнню, терини да жаратыргъа. Аладан не эшерге эмда не быстыр тигерге боллугъуну юсюнден ёсюп келгенлеге, аманат этгенча, ыннала тынгылы хапарлагъандыла.

Андан сора да, «Миллет хазнасы» кёрмючде таулу ашарыкъланы, суусапланы, сауут-сабаны, эр киши эмда тиширыу миллет кийимлени, башха сейир затланы да кёрюрге боллукъ эди. Мында да, алгъадан белгилегенибизча, хапарны асламысында окъуучула кеслери айтхандыла. Сёз ючюн, тюрлю-тюрлю таулу ашарыкъланы юслеринден тынгылы билдириулени  Цаколаны Малика, Токумаланы Жамиля, Алтууланы Марина этгендиле. Ала гыржынны бла ётмекни бир бирден башхалыкълары неде болгъанын, къатламаны, таулу халыуаны, нартюх къалачланы бла къурмачны, бу тийреледе тюбеген тау суу чабакъны (форельни), эт, сют ашланы юслеринден айтхандыла.

Хар заманда да кезиую бла бу байрам башланнгандан сора, бирини ызындан башха элге барсанг, былада уа не жангы затны болургъа боллукъду кёрюрге, бирсиледен энчиликлери уа бар болурму деген сагъышла да келедиле кёлюнге. Ташлы-Талада аслам эдиле аллай энчиликле. Юлгюге, мында таулу къызла, жангы келинле, уллайгъан неда сабийли тиширыула алгъын жаулукъну къалай къысыучуларына тынгылагъан сейир эди. Жаш тёлю аллай адетлерибизни билгени уа, сёзсюз, ахшы шартды.  Аны юсюнден а Алтууланы Радима тынгылы хапар айтханды. Андан сора да, байрамны бу бёлюмюнде келинни отоуунда къаланкъаны (шымпылдыкъны) магъанасын а Таукенланы Самира ангылатханды.

«Миллетни хазнасында» халкъда буруннгу заманладан бери жюрютюлюп, бюгюнлюкде аз неда ахырысы бла да хайырланылмагъан затларыбыз да сейир эдиле. Гузиланы Тахир а жыйылгъанланы эслерин ёгюз наллагъа, асыры кёп чалгъандан, ауузу иничкерген эмда жукъаргъан чалгъыгъа эслерин бургъанды. «Бу быллай бир ашалгъынчы ишлей билген таулу эр кишини  жокъму эди къарыуу!» - деп, сейирге къалдыргъанды.

Андан сора да, нартюхню уугъан машина, кели, башха тюрлю-тюрлю затла да болгъандыла. Келини уа кёрмючге Сараккуланы Захрат келтиргенди, аны къайын атасы Абдулла Къазахстаннга таулула зор бла кёчюрюлгенлеринден сора, анда  ачлыкъ сынамаз ючюн 1945 жылда ишлегенини, ол къалай хайырланылгъаныны, аны бери къайтханларындан сора да, жаратып тургъаныны юсюнден хапарлагъанды. Мындагъы уллу багъыр къазан а Цораланы Ахыяныкъы болгъанды.

Ташлы-Таланы устазлары Таукенланы Лейляны  бла Гузиланы Аминатны     мастер-класслары да педагог адам аладан кесине юлгю алырча даражада эдиле. Сёз ючюн, жомакъ теманы алып айтсакъ, сабийле ол жанр аланы неге юйретгенин, намыс бла байламлы нарт сёзлени айталгъанларын белгилерчады. Бу мастер-классда  сёлешиу тиллери бла, эслерини жютюлюклери бла да къууандыргъандыла окъуучула. Халкъда айтылыучусуча, ауузларын толтуруп, шатык сёлешгенлери бла.

Былайда устазны къалай ишлегени да толусунлай ачыкъланнганды. Аны уа биз бу классда Грузиядан келген Анастасия Катамадзени юлгюсюнде окъуна кёргенбиз. Нек дегенде аны, сёлеше туруп, таулу сабийчикледен айыралмайса, жаланда тукъумуна кёре ангылайса малкъарлы болмагъанын.

Андан сора да, фестивальны низамына тийишлиликде устаз Гумаланы Илияс мектепни методикалы биригиуюню юсюнден хапарлагъанды. Былайда да юлгюлюдюле ташлыталачыла. Нек дегенде ала «Илхам» деген ат бла кеслери журнал къурап, ары бардыргъан ишлерин, болдургъан жетишимлерин да жыйышдыргъанлары ахшы шартды.

Занибекланы Ахмат а «Халкъны эсинде къалыр ючюн» деген ат бла классдан тышында бардырылгъан ишни хазырлагъанды. Ол закийибиз Къулийланы Къайсынны чыгъармачылыкъ эмда жашау жолуна жораланнган эди. Аны кезиуюнде тамата классны окъуучулары поэтни жашауундан сейир шартланы айтхандыла, назмуланы уа ким да сюйюп тынгыларча окъугъандыла.

Окъуучуланы «Ассалам» тепсеу эмда элни «Ийнар» жыр къауумлары ол кюн байрамда кеслерини хунерлерин къонакълагъа, бирсилеге да ачыкъ ниетлери, жарыкъ кёллери бла да саугъалагъандыла.

Айхай да, эм алгъа бизни барыбызны да сабийлени ёз тиллерин къаллай даражада билгенлери, анга сейирлери  болгъанлары бла къалгъанлары, юйренирге излегенлери да сейирлей къалады. Биз Ташлы-Талада фестивальгъа юлюшлерин къошханланы барысын да санап чыгъалмай эсек да, огъарыда сагъынылгъан сахна оюндача жаш тёлю ёсген эмда аланы юйретгенле, окъутханла да болгъан элде тилибиз бютюн жашнарына ийнанырыгъыбыз келеди. Аны бла бирге уа школну таматаларына, устазлагъа, эллилеге, сабийлеге да хурметибиз уллуду. Нек дегенде аланы барысыны да бетлеринде эллеринде аллай жумушну бардырылгъаны бла байламлы бирикдирген къууанч сезим алдаусуз эди.

Кертиди, фестиваль эришиу  халда къуралгъанды. Болсада,  къалай-алай эсе да, баш борч жаланда анда хорлам болдургъан угъай, эллеринде ёсюп келгенлени ариу ызда, тау намысда, Ата журтха, ана тилге сюймекликде ёсдюрюу, ол къыйматланы магъаналарын ангылатыу болгъанын сабийлеге тюшюндюргенле да хурметге тийишлидиле.

Ташлы-Таланы жамауатыны келечилери, устазлары  да дерслеринде газетибизни юбилейин сабийлеге эсгерте, алагъа аны миллетге не магъанасы болгъанын айта, арт кезиуде ол айныйдан-айный баргъанын белгилегенлери ючюн да ыразылыгъыбызны билдире, биз барыбыз да бир ишни бардыргъаныбызны чертирге сюебиз. Мектепни устазы, университетни преподаватели, басма органланы  ишчиси, илмуда ишлеген алим эсе да – аланы хар бири  ана тиллерини  айныуу бла кюреше, аны сакъланырына юлюшлерин къоша эселе, барысы да бир жолну тутуп, бир ызда барадыла.