«Юйдегили болгъан туудугъум тоюндан суратын биринчи манга алып келеди»

Бёзюланы Акули бюгюнлюкде да сексен эки жылында белгили къол устады, дарман кырдыкла бла багъыучуду. Ол сыргъан тёшеклени бла жууургъанланы республикабызны тышындан окъуна келип аладыла. Огъурлу ынна бла ушагъыбызда аны жашау жолун, ата-бабаларыны, таулу халкъны чемерлигин кёргюзтген юлгюлю адамланы эсгергенбиз. 
- Акули, миллетибизде белгили адамланы туудугъуса. Окъуучуланы ала бла шагъырей этсенг эди. 
- Атамы атасы  Бёзюланы Къурманны жашы Чёпеллеу белгили хажи, багъыучу, хаким болгъанды. Ол кесини жашауунда къара халкъны жарыкъландырыу жаны бла кёп иш этгенди. Холам-Бызынгы ауузунда, медиреседе абаданланы, сабийлени да бирикдирип, динни жорукъларына юйретгенди. Кязим хажини да устазларындан бирине саналгъанды. Аны битеудуниягъа белгили Навоини, Физулини, Фирдоусини, Аль-Фарабини, Ибн Синаны (Авиценна) эм бирси философланы чыгъармачылыкълары бла шагъырейлендиргенди. 
Хапарладан билеме, эки хажи да бирге шаркъ жанына бара тургъандыла, анда ала жетмеген хазна къырал къалмагъанды. Къытайгъа окъуна баргъанларын билеме. Чёпеллеуню тау элледе Совет властьны тохташдырыугъа тири къатышханы ючюн 1919 жылда Холамда акъ аскерчиле асмакъгъа асхандыла, ызы бла ушкок бла да ургъандыла.
Атам Бёзюланы Далхат жыйырма бла алты жылында старшина чында урушха кетгенди. Анда билимли, ётгюр жаш атлы аскерчилени ат боюнунда кеслерин къалай жюрютюрге кереклисини жашырынлыкъларына, хайыуанны алжаусуз бойсундурур амаллагъа юйретгенди, взводну командирини болушлукъчусу болгъанды. Жарсыугъа, кёп да бармай 1941 жылда декабрде белгисиз тасды деп къууугъун къагъыт келгенди. 
Бирси аппам а, анамы атасы – Къалабекланы Зауурбекни жашы Солтан-Хамит - белгили большевик, революционер, Киров бла бирге Совет власть ючюн кюреш бардыргъанды. Терк областьны халкъларыны I-чи, II-чи съездлерини делегаты эди. Архив билдириулеге кёре, 1918 жылда мартны онусунда Базаоркино бла Ольгинское эллени араларында, мамырлыкъны тохташдыргъан кезиуде малгъунла атып ёлтюргендиле. 
- Сени ата-бабаларынг къыйынлыкъ кёрюр ючюн къалмагъандыла. Кесинг да кёчгюнчюлюкню азапларын сынагъан сабийсе. 
- Хау. Жетижыллыкъ сабийлей, анам, гитче эгечим Нямки бла Хасаниядан кёчюрюлгенбиз. Юйюбюзде къызыл аскерчи атамы урушдан келген жангыз къагъытын табып, биз къаллай адамны юйюрюн кёчюребиз деп, жилярыгъы келгени мени кёз аллымда турады.
Кыргъызны Ош областына Карасуйский районда колхозгъа тюшебиз. Бир къызыу кюн, кюйген кёмюрню кюлюню иссилиги да анга къошула, тёгерекде андан башха зат жокъ. Тюз да ол кюлню ортасында тюшюрюп кетедиле. 
Арба бла келип, бизни бла бирге эки юйюрню эл къыйырында малла тургъан оруннга элтедиле. Халжарны бир жанында - къойла, бирси жанында уа биз. Хар юйюрде кимини юч, кимини бир, биз да эки сабий бола эдик.  
Чоюнда мал ашлыкъны тартылгъанындан как биширип, табакъ бла ортагъа салып, бирге ашаучу эдик. Аллайны тапмай, ачдан ёлгенле да кёп эдиле. Ишлемегенлеге аш да бермей эдиле. Анамы уа тикген къол мешинасыны хайырындан, кёплеча, ачлыкъны ачы кюлю болмай къутулгъанбыз. 
Кёчгенде атамы письмосун тапхан аскерчи, машинаны  тёшекни ичине букъдуруп, элтирге да болушуп, «Студебекерни», гулласына да кеси жюклеген эди. 
- Ол машинада тигерге ананг уста болур эди?
- Анам тигерге, эшерге бек уста болгъанды. Къыргъызлыла эски шинельлени келтирир эдиле да, аланы жик-жик сёгюп, чарыкъ, кийим да этер эди. Эшиуде да алай – жюн жаулукъму, чындаймы. Къол къыйынын а - ётмекге, айраннга, мирзеуге, башха ашарыкълагъа алыша эдик.
- Да сора аны усталыгъы ачлыкъны хорлагъанды ? 
- Сёзсюз. Ол заманда, къабарыкъ тапмагъанлай, кырдык ашап, кёбюп ёлгенле аслам эдиле. Урласанг а, тюйюп, бек къаты азап сынатхандыла. 
- Ишлегенден тышында да, той-оюн тёре да болур эди ол къыйын жыллада?
- Аны уа не айтдыраса. Уруш бошалгъанлай, жашау иги жанына тюрленнген эди. Ингирликде ишден келсек, жырлап, ойнап, кюлюп, жыйылып, къобуз да согъуп тепсер эдик. Той этселе да, киеу нёгерле атла юсюнде, къолларында байракъла бла, гяпчиле бла да келир эдиле. Жырлап-тепсеп, кечени узунуна той барыучу эди. Саулугъубуз да иги, кёлюбюз да жарыкъ.  
- Кесигизни тоюгъуз а эсигиздемиди?
- Хау. 1956 жылда онтогъуз жылымда Кючмезланы Келлет бла бир юйюр къурагъанбыз. Ол заманда къалым ахчагъа эки минг сом келтире эдиле. Тукъум башчылары Кючмезланы Далхат а юч минг сом алып келген эди. Киеу нёгер, отоуну ичинден бирден бирге кирген эшикледен ёте, хар биринде тохтап, ахча юлеше чыкъгъан эдиле. Ол заманда келинни ат арба бла элте эдиле. Мени уа жюк ташыгъан машинаны башына олтуртуп, кезиуге кёре, уллу намыс бла элтген эдиле. 
- Акули, жууургъан-тёшек сыргъан хунерлигинг анангдан ётген болур санга? 
- Сабийлигимде кёрген, юйреннген ызны бардырама. Къыргъызда, мамукъ эркин ёсген жерде, анам бла тёшекле, жууургъанла сырыучу эдик. Энди бюгюнлюкде уа, жюнден этсем, жылы да, женгил да болады. 
Эллерибизден, республиканы тышындан да келип, алып кетедиле. Кёбюсюнде заказгъа тигеме.  Къол къыйынымы ёксюзлеге, сакъат сабийлеге да хакъсыз бериучюме. Сууаплыкъгъа аш-азыкъ, кийим болса да, юлеширге сюеме. 
- Кырдык бла багъаргъа уа къайдан юйреннгенсе? 
- Арт беш жылда къошханма дарманланы ансы, кесими кырдыкла бла бакъгъанма. Андан-мындан окъуп, эшитип, кесим келишдирип, дарман суула хазырлап, юйдегилериме бла кесиме хайырланама. 
- Кесинги насыплы тиширыугъа санаймыса? 
- Заман кёзню жумуп ачхынчы озгъанды. Баш ием бла 38 жыл жашагъанбыз. Жарсыугъа, 1994 жылда ол дуниясын алышханды, анга 62 жыл бола эди. Аллахны ахшылыгъындан, эки жаш бла тёрт къыз ёсдюргенбиз. 14 туудугъум, аладан туугъанла да 12 боладыла. 
Хар юйдегили болгъан туудугъум тоюндан суратын манга алып келеди. Мен аланы отоуума салып, кюн сайын ёхтемленеме. Туудукъларыма къууана жашайма. Бизни тёлю кёрген къыйынлыкъланы ала кёрмесинле. Аланы хар бири, жерлерин табып, ырахатлы жашасала, сёзсюз, мен да насыплыма. 

 

Ушакъны Ахкёбекланы Марина бардыргъанды.

Свежие номера газет Заман


17.10.2018
15.10.2018
12.10.2018
10.10.2018